(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "C. Vetti Aquilini Iuvenci Libri Evangeliorum IIII"



Eoclidis Suppl. ed. Curtze .... 
Eudocia, ProcL, Claud. ed. Ludwich 
Kudociae Tiolarium ed. Flach . . , 
Euripides ed:Nauck. 3 voll. Ed. LTI 
Singulae tragoediae 
Eusebius ed. Dindorf. 4 voll. . . . 

Eutropius ed. Ruehl 

Fabulae Aesopioae ed. Halm . . . 

Eoman. ed. Eberhard. Vol. I. 

Favonii Eulog. de somn. Scip. ed. 

Holder 

Firmicus Mat. edd. Kroll, Skutsch. L 
Florileg. Graec. 8iug. fascc. 1/10 je 

- 11/15 je 

Florus ed. Rossbach 

od. Halm. Ampelius ed. WoelffUn 
Frontini atrategem. ed. Gundermann 
Fulgentii opera reo. Helm .... 
Galeni scripta minora. 3 voll. . . 
instit. logica ed. Kalbfleisch. . 
- de victu atten. ed. Kalbfleisch 
Gellius ed. Hertz. 2 voll. Ed. II 
Gemini elem. astronom. ed. Manitius 

Geoponica ed. Beckh 

Georgius Cyprius ed. Gelzer . . . 
Georgii Acropol. rec. Heisenberg. I 
Gullelmi Bles. Ald. com. ed. Lohmeyer 
Hermippus dial. edd. Kroll et Viereck 

Herodianus ed. Bekker 

Herodotns edd. Dietsch- Kallenberg. 

2 voll. (= 5 fascc). Ed. H. . 

Herondae mim. ed. Crusius. Ed. II 

Ed. HI min. .... 

Heronis Alex. op.I. Suppl. ed.Schmidt 

II, I edd. Nix et Schmidt 

III ed. Schone 

Hesiodus ed. Flach 

Hesychius Hilesius ed. Flach. . . 
Hieroclis Synecdemus ed.Burckhardt 
Hieronymi de vir. ill. lib. ed. Herding 
Hipparchus Bith. ed. Manitius . . 
Hippocrates edd. Kiihlewein-Ilberg. I 

— II 

Histor.ApolL reg.Tyr.ed./fo*e. Ed.n 
Historiae Augustae scr. ed. Peter. 

2 voll. Ed. H 

Histor. Gr. min. ed. Dindorf. 2 voll. 

— Bom. fragm. ed. Peter. . . . 

Homeri carm. ed. Dindorf. Ed. IV 

cum Sengebuschii dissert. Hias 

Odyssea 

Ed.Vcur.Z/en< ?«.Ilias.2 part. 

- Odyssea. 2 partes. 

— ed. Ludwich. Odyss. 2 volL 
Ed min. Utrumque voL 

'■ Iliadis oarmina ed. Koechly 

Horatius ed. Miiller. Ed. II maior 
Ed. II minor 

Hyginus gromaticus ed. Gemoll . . 

Hymni Homerici ed. Baumeister . . 

Hyperides ed. Blass. Ed. HI . . . 

Iambiichi Protrepticus ed. Pistetti 
io mathematica scient. ed. Festa 
de Nicom. arithm. ed. Pistelli 

Iosephus ed. Naber. 6 voll. . . . 

Isaeus ed. Scheibe 

Isocrates edd. Bensekr-Blass. »vlL 



geh. 

iM. \ 

6.— 

4,— 

7.50 

5.70 

—.30 

15.— 

— .45 

— .90 
3.75 

1.40 
4.— 



2.80 
1. 
1.50 
4. 
7.50 
1.20 
1.40 
4.20 
8 

10.- 
3 

— .80 
1.80 
1.20 

2.70 
3.20 
2.40 
12.- 
8 

— .45 

— .75 
1.20 
2.40 
4. 
6.- 
5 
1.40 

7.50 
8.25 
4.50 

2.25 
2.25 
1.50 
1.50 

— .75 
3.— 
1.— 

— .75 
—.75 

— .75 
2:10 
1.80 
1.80 
2.40 

21.20 
1.20 
2.70 



geb. 

JL A 
6.60 
4.40 
8.20 
7.20 

— .60 
17.20 

— .75 
1.30 
4.30 

1.80 
4.50 

— .50 

— .60 
3.20 
1.40 
1.90 
4.50 
3.20 
1.60 
1.80 
5.30 
8.60 

10.80 
3.50 

1.20 
2.20 
1.60 

3.60 

2.80 

13.20 

8.60 

— .75 
1.10 
1.60 
2.80 
4.60 
6.60 
5.50 
1.80 

8.60 
9.30 
5.— 



2.20 
2.20 

1.10 
3.60 
1.40 
1.10 
1.10 
1.10 
2.50 
2.20 
2.20 
2.80 
24.40 
1.60 
3.60 



Iuliani opera ed. Hertlein. 2 voll. 

Iurisprudentiae anteiustinianae re- 

liquiae ed. Huschke. Ed. V . . 

Indices ed. Fabricius 

— — Supplementum 

antehadrianae qu. supers. ed. 

Bremer. I 

II, 1 JL 8.— geb. M. 8.60. II, 2 

Iustiniani institut. ed. Huschke . . 

novellae ed. Zachariae. 2 voll. 

appendix L H 

Iustiuu8 ed. Ruhl 

Iuvenalis ed. Hermann 

Iuvenci libb. evang. ed. Marold . . 

Li vius edd Weissenborn-Muller. 6voll. 

Vol. I — IV = 8 f asoc; sing. f ascc. 

lib. I et n 

Lucani de bello civ. libb. ed. Hosius 
Lucianus ed. Jacobitz. 3 vll. (=6ptt) 
Lucretius ed. Brieger. Ed. II . . . 

Lycophron ed. Kinkel 

Lycurgus ed. Blass. Ed. minor. . 

ed. Blass. Ed. maior .... 
Lydus ed. Wachsmuth. Ed. II . . . 

de mensib. ed. Wiinsch .... 
Lyrica, Anthol., ed. Hiller. Ed. IV 
Ljsias ed. ihalheim. Ed. minor. . 

Ed. maior 

Manethon ed. Koechly 

Marcellus ed. Helmreich 

Martialis ed. Gilbert. Ed. II . . . 
Martianus Capella ed Eyssenhardt 
Maximus et Ammon ed. Ludwich . 
Metrici scr. Gr. ed Westphal. Vol. I 
Metrologici scr. ed. Hultsch. 2 volL 
[Milit.] Lnc. scr. Byz. de re m. ed. Vdri 
Mulomedicina Chironis ed. Oder . 
Musici scriptores Graeci ed. Jan 
SuppL: melod. reliquiae 
Mythogr. 6r. L Apollod. ed. Wagner 

— II, 1. Parthen.rAntonin.Lib. 
II, 1. Supplem. ed. Martini 

LTI, 1. Eratosthenis Catast. 

rn, 2. Palaephati rteot 

knlatwv ed. Festa 

Natur. rer. scr. Graeci ed. Keller. I 
Nicephori opuscc. hist. ed. de Boor 
Nicephorns Blemm. ed. Heisenberg 

Nicomachus ed. Hoche 

Nonnl Dionys. ed. Koechly. 2 voll. 

paraphrasis ed. ScheinUler 



Odonis abb. Glun. Occup. ed. Swoboda 

Onosandros ed. Koechly 

OrosittS ed. Zangemeister 

Ovidius edd Merkel-Ehwald. 3 volL 

Tristia 

Easti 

metamorphos. del. ed. Polle 

Palladius ed. Schmitt 

Panegyrici Lat. XII ed. Baehrens. 
Patr. Xicaen. nom. edd. Gelzer, al. . 
Pausanias ed. Schubart. 2 voU. . . 
Peiagonii ars veterinaria ed. Ihm. 
Persius ed. Herrruinn ....... 

Phaedrus ed. Miiller 

Philoderai de musioa libri ed. Kemke 
— voll. rhet ed. Sudhaus. 2 vll.SppL 



geh. 


I get>- 


M. \ 


\Jt A 


6.75 


7.60 


6.75 


7.40 


1.80 




— .75 




5.— 


5.60 


8.— 


8.80 


1.— 


1.40 


10.50 


11.60 


1.80 


2.60 


1.50 


2.— 


— .45 


—.75 


1.80 


2.40 


6.— 


9.— 


— .60 


1.— 


— .45 




3.60 


4.20 


6.30 


7.80 


2.10 


2.50 


1.80 


2.20 


— .60 


— .90 


— .90 


1.30 


6,— 


6.60 


5.20 


5.60 


3.— 


3.60 


1,20 


1.60 


3.— 


3.60 


1.50 


2.— 


3.60 


4.20 


2.70 


3.20 


4.50 


5.— 


1.80 


2.20 


2.70 


3.20 


5.10 


6 — 


2.40 


2.80 


12.— 


12.80 


9.— 


9.80 


1.20 


1.60 


3.60 


4.20 


2.40 


2.80 


2.40 


2.80 


1.20 


1.60 


2.80 


3.20 


2.70 


3.10 


3.30 


3.70 


4.— 


4.40 


1.80 


2.20 


9.— 


10.— 


4. 50 


15.— 


4.— 


4.60 


1.20 


1.60 


3.— 


3.50 


2.90 


4.10 


— .45 


— .75 


— .60 


—.90 


— .60 


—.90 


5.20 


5.60 


3.60 


4.20 


6.— 


6.60 


3.60 


4.60 


2.40 


2.90 


— .30 


— .60 


— .30 


— .60 


1.50 


2.— 


11.— 


12.60 



geh. 



geb. 



4.60 

10.80 

9.25 



2 

1.60 
1.40 
2.— 

2.— 
2.— 
2. 

-.76 
75 



Philoponus de opif. mundi ed. 

Reichardt 4.— 

de aetern. mundi ed. Rabe . . 10. — 

Philostrati opera ed. Kayser. 2voll. 8.25 
mi noris imagines et Callistrati 

descriptiones edd. Schenkl-Reisch 2 . 40 2 . 80 
Physiogn. scr. ed. Foerster. 2 volL 14. — '15.20 
Pindarus ed. Christ. Ed. II. ... 1.80! 2.30 
Plato ed. Hermann- Wohlrab. 6 volL 

(=15 fascc.) 10.50:1: 

Plautus edd. Goetz-Schoell. Fasc. I. 

Amphitruo. Asinaria. Aulularia 1 . 50 

n. Bacch. Capt. Casina 1.20 

III. Ci8t. Curc. Epidicus 1.— 

IV. *Men. Merc. *Mil. gl. 1.50 

V. *Most. Persa. *Poen. 1.50J 
VI. *Pseud. *Rud. Stich. 1.50| 
VII. *Trin. Truc. Fragm. 1.50, 

Suppl. : de Pl. test., metr. — .45:- 

Sing. comoed. (*not. — . 60. geb. 

JC. —.90; reL) —.45,— 

ed. Fleckeisen. Vol. I. II . . . 2 
Plini epistolae rec. Muller .... 2.80 3.10 

libb. dub. serm. rell. ed. Beck 1.40J 1.80 

nat. hist. ed. Jan-Mayhoff. II— VI 22 . — 24 . 70 

Plinius et Gargilius Mart. ed. Rose 2.70; 3.10 
Plotinus ed. Volkmann. 2 voll. . . 9. — ' 10. 10 
Plntarchi vitae ed. Sintenis. 5 voll. 

(= 14 fascc.) 8.4010.90 

moralia ed. Bernardakis. 7voll. 28. — {32.20 
Poet. Lat. min. ed. Baehrens. 6voll. 20.10:23.40 

Rom. fragnt. ed. Baehrens 4.20: 4.80 

Latin. eclogae ed. Brandt- . . 1. — i 1.40 
Graec. eclogae ed. Stadtmuller 2.70^ 3.20 

Anth. a. r»m. Dicht. v. Mann — .60—90 

Polemon ed. Hinck 1. — ,1.40 

Poiyaenus edd. Wolfflin-Melber. Ed.n 7.50 8 
Po ly biu s edd. Bii ttner- Dindorf. 2 voll. 10 . 80 
Pomponius Jfela ed Frick .... 1.20 
Porphyrii opp. sel. ed. Nauck. Ed.n 3. — 
Prlscianus, Theod., ed. Rose ... 5. — 
Proclus ed. Friedlein 6.75 

ed. Kroll. Vol. 1 5.— 

- Vol. H 8.— 

Propertius ed. Muller — .60 

Pseudacronis Scholia ed. Keller. I 9. — 
Ptolemaei opera. I. Syntaxis math. 

ed. Heiberg. T».«, ........ 8. — 

Qiiintlliani inat. ed. Bonnell. 2 voll. 2.40 
ljb. X e.d. Halm. . . . :, — .30 

deolafflatibhe^-ed-. ' Ritter . : . '* 4.80 
Bemigii Autissiodorensis in artem 

Donati min. comm. ed. Fox .■■':' 1.80 
Bhetores Graeci ed. Spengel. 8 voll. 9 . 60 
Butilius Namatianus ed. Miiller . — .75 

Sallustius ed. Eutsner — .45 

Scaen. Bom. poes. frgm. ed. Ribbeck. 

Ed. LLX 2 voll 9.— 

Scribonii Largi conp. ed. Helmreich 1 . 80 
Scriptores originum Constantino- 

politanarum ed. Preger. Fasc. I 4 . — 

sacri. Fasc. V 6. — 

Senecae (phil.) opp. ed. Haase. 3 voll. 8 . 10 

- Suppl 1.80 

(I, 2) de benef., de clem. 

ed. Hosius 2 . 40 

(III) epietulae ed. Hense 5.60 



12.60 
1.60 
3.50 
5.60 
7.30 
5:60 
8.60 

— .90 
10. 

8.60 
3.25 

— .60 
5.40 

2.20 

1.10 

— .75 

10.20 
2.20 

4.50 

10. 



2.80 
6.20 



Senecae (rhet.) scripta ed. Kiessling 

Serenus ed. Heiberg 

Sidonius Apollinaris ed. Mohr . . 
Sili Italici Punica ed. Bauer. 2 volL 
Sophocles edd Dindf.- J/eArfer.Ed.min. 

Ed. maior 

Singulae tragoediae 
] Scholia vetera ed. Papageorgius 

Soranus ed. Rose 

Statius edd. Klotz, Kohlmann. 2 vll. 
II, 1. Achillei8 ed. Klotz . . 
LTL Lactant. Plac. ed. Jahnke 
Stobaei floril. ed. Meineke. Vol. IV 
eclogae ed. Meineke. 2 voll. 

Strabo ed. Meineke. 3 voll 

Suetonius ed. Roth 

Syrianus ed. Rabe. 2 voll 

Tacitns ed. Halm. 2 vbll. Ed. IV. 

Vol. I. Annales. Uterque fasc. . 

Vol. IL Fasc. I. Historiae .... 

Vol. n. Fasc. IL Germ., Agric, dial. 

Terentius ed. Fleckeisen. Ed. n. . 

Singulae comoediae 

Ed. I 

] Scholia ed. Schlee. 



geh. geb. 

JfU }y\Jft. ^ 



Testamentum, novum, Graece ed. 

Buttmann. Ed. V 

Themistins ed. Spengel. 2 voll. . . 
Theodorus Prodromus ed. Hercher 
Theophrastus ed. Wirnmer. Vol. LTI 
Theophylacti historiae ed. de Boor 
Thiofridi vita Willibr. ed. Rossberg 
Thucydides ed. Boehme. 2 voll. . . 
ed. Hudi. 2 voll. Ed. maior . 

Tibullus ed. Miiller. . 

Tryphiod., Collnthus ed. Weinberger 
Ulpianus ed. Huschke. Ed. V . . . 
Valerius Flaccus ed. Baehrens . . 
Valerius, Iulius, ed. Kuebler . . . 
Valerius Maximus ed. Kempf . . . 
Varronis rer. ruatic. libb. ed. Keil 
Vegetius ed. Lang. Ed. II . . . 
Velleius Paterculus ed. Haase . . 

ed. Halm 

Vergilius Maro ed Ribbeck. Ed. II 
Bucolica et Georgica . . 

Aeneis 

ed. Giithling. 2 voll. Vol. I. 

Bucolica et Georgica 

Vol. II. Aeneis .... 
Virgilius gramm. ed. Huemer . . 
Viror. clar. ep. ed. Weber .... 
Vitae sanct. IX metr. ed. Harster 
Vitruvii de architectura libri X. 

Iterum ed. V. Rose 

Xenophontis expeditio Cyri ed. 

Gemoll. Ed. min. 

Ed. maior 

hist. Graeca ed. Keller. Ed. min. 
institutio Cyri ed. Hug. Ed. min. 

Ed. maior 

- commentarii ed. Gilbert. Ed. min. 
Ed. maior 



4.50 
5 — 
4.— 
4.80 
1.35 
1.65 

— .30 
4.80 
4.80 
7.55 
1.20 
8.— 
2.40 
6.— 
7.80 
1.50 
3.20 
2.40 

— .75 

— .75 

— .45 
2.10 

— .45 
1.20 
2.— 

2.25 
6.— 

— .50 
2.40 
& 

1.80 
2.40 
4.80 

— .30 
1.40 

— .75 
1.50 
2.70 
4.50 
1.50 
3.90 



5.— 
5.50 
4.60 
5.60 
1.80 
2.20 

— .60 
5.40 
5.40 
9.— 
1.60 
8.60 

7.— 
9.50 
2.— 
4.10 
3.20 
1.10 
1.10 

— .75 
2.60 

:: 

7.20 



I 



6 

2.20 
3.60 
6.— 
— .60 
1.80 
1 10 
2.— 
3.20 
5 
2 
4: 
.60— .90 



1.— 
1.50 

— .45 

— .90 



= 

90 
.30 

s 



-.451-, 

— .90 
2.40 2.80 
2.40 2.80 
3.— 3.50 



— scripta min. ed Dindorf. 2 f ascc. 
Zacharias Bhetor, Kirchengesch. v. 

Ahrens u. Kruger 

Zonaras ed. Dindorf. 6 voll. . . . 



5.— 

— .75 
1.20 

— .90 

— .90 
1.50 

— .45 
1.— 
1.35 

10.— 
19.50 



5.60 

1.10 
1.60 
1.30 
1.30 

2 

— ^75 
1.40 
2.10 

10.80 
22.90 



C. VETTII AQUILINI IUVENCI 



LIBRI EVAMELIORUM IIII. 



AD FIDEM CODIGUM ANTIQUISSIMORUM 



RECOGNOVIT 



CAROLUS MAROLD. 





wrmro whhwty of mm 

^ln Unguage and literature Lttmy* ^ ^hinqton, o. c 

LIPSIAE 

IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI. 
MDGGCLXXXVI. 



S 



lipsiab: typis b. g. teubneki. 



PROLEGOMENA. 



Post novissimarn „Historiae evangelicae" editionem 
criticam a F. Arevalo a. 1792 paratam*) A. R. Gebser 
a. 1827 specimen prolegomena et librum I continens 
primo et unico volumine bibliotbecae Latinae poetarum 
veterum Christianorum edidit. At nullius pretii est ; 
cum auctor non modo libros manuscriptos nullos in- 
spexerit ; sed ne editionem quidem Arevali, quam se 
multis locis quaesitam non accepisse p. 9. confirmat, 
in manibus habuerit. Neque vero illa editio Arevali 
quamvis a viro eruditissimo diligenterperpetratanostris 
temporibus iam sufficit. Nam codicibus ille Yaticanis 
nimium confisus scripturas aliorum codicum singulis 
quidem locis notavit sed sine certa ratione delegit. 
Codices autem Vaticani nec tantae vetustatis nec tam 
praestantes sunt quam Arevalus eos esse putavit, licet 
a codicibus ; quos ipse non cognovit ; haut ita longe 
absint. 

Itaque ad verum textum carminis identidem de- 
scripti et glossis vexati eruendum codiees ; quorum 
magnus numerus in bibliothecis Britanniae, Galliae, 
Germaniae, Helvetiae, Hispaniae, Italiae servatur ; 
quantum fieri poterat, inprimis antiquissimi exami- 
nandi erant. Ac praeter collationem codicum Vati- 
canorum ab Arevalo institutam non absolutam haec 



*) Eepetita est haec editio in Mignii Patrologia ]atina, 
tom. XIX p. 9 ss. 

a* 



IV PROLEGOMENA. 

tantum habui, quibus in textu constituendo uti possem. 
A. 1870 0. Korn collationem paene exactam codicis 
Helmstadiensis saec. XI et Gedanensis saec. XIII in 
libello quodam (Die Handschriften der historia euange- 
lica des Iuuencus in Danzig, Bom und Wolfenbilttel) 
iuris publici fecit. Ac decem annis post I. Huemer 
in Stud. Vindob. vol. II dissertationem typis mandavit, 
quae inscribitur: Kritische Beitrdge mr Historia Evan- 
gelica des Iuvencus I; in qua lectionibus quibusdam 
codicis Turicensis saec. IX nisus coniecturas nonnullas 
commendat. 

Uni Hieronymo certum aliquid de poeta nostro 
debemus ; nam multi quidem post Hieronymum scripto- 
res eius mentionem faciunt ; sed nih.il aliud ex iis 
apparetj nisi carmen eius iis notum fuisse. Testimonia 
autem ab Hieronymo prolata haec sunt. Uberrimum 
illud est ; quod de viris ill. c. 84 de eo scribit: Iuvencus, 
nobilissimi generis Hispanus presbyter, quattuor evangelia 
hexametris versibus paene ad verbum transferens quattuor 
libros composuit et nonnulla eodem metro ad sacramen- 
torum ordinem pertinentia. Floruit sub Constantino 
principe. Accedit quod idem in chronico ad a. 329 
dicit: Iuvencus presbyter, natione Hispanus, evangelia 
heroicis versibus explicat. Iam in transitu Iuvencum 
in epistula 70 ad Magnum oratorem urbis Romae 
data his verbis laudat: Iuvencus presbyter sub Con- 
stantino historiam Domini salvatoris versibus explicavit, 
nec pertimuit evangelii maiestatem sub metri leges mittere. 
Denique in commentariis in Matth. I 2, 11 his verbis 
poetae mentionem facit: Pulcherrime munerum sacra- 
menta Iuvencus presbyter uno versiculo comprehendit : 
Tus, aurum etc. (v. I 250 s.). Cum tempore autem 
ab Hieronymo constituto convenit quod Iuvencus in 
epilogo 1. IV 805 ss. ipse dicit. 

Iam nomen integrum poetae ex libris manuscriptis 
depromere licet. Codex enim antiqnissimus C 1 (v. 
de eo infra) post praefationem spuriam sic habet: 



PROLEGOMENA. V 

CALVETII AQILINI SIVE IVVE€NCI (sic!) et in 
fine libri I simil i modo: SAPIENTISSIMI VIRI IV- 

VENCI XPIANI EVANGELIORVM LIBER PRIMVS 
EXPLICIT? INCIPIT LIBER SECVNDVS CALVETII 
AQVILINI. Certe quidem prima syllaba nominis 
Calvetii mendum est pro Cai, nam Caius praenomen 
in codicibus ceteris omnibus legitur, qui nomina 
poetae integra produnt.*) Codex B in fine totius 
operis quattuor nomina Iuvenci praebet: EXPLICIVNT 
LIBRI nil EVANGELIORVM VERSIBVS GAI 
VE^TII AQVILINI IVVENCI PRESBITERI (Codex 
M nomen poetae nullo loco innuit, praesertim cum 
finis cddicis mutilus sit). * Nomen autem gentilicium 
Vettius vel Vetius vel Vectius scribitur; in codice B 
littera erasa T fuisse videtur (in solo codice B 
nomen Veitius legitur). Tum cognomen primum Aqui- 
linus sine discrepantia scripturae legitur, sed cognomen 
illud ndtissimum „Iuvencus" variationes quasdam prae- 
bet. Ac primum quidem quod in paucis codicibus 
cognomina duo particula „siue" coniunguntur, addi- 
tamentum librarii est, qui in archetypo suo vel no- 
mina C. Vettius Aquilinus vel cognomen Iuvenci 
solum invenit et utrumque particula sive coniunxit 
(sive legitur in C 1 subscr. praefationis spuriae, TK 
subscr. libri II. III. IV, B subscr. libri I); plerum- 
que nomen Iuvenci solum subscribitur, raro C. Vettius 
Aquilinus. Denique in tribus codicibus discrepantia 
in proferendo nomine Iuvenci obvia est. Nam in 
cod. V 1 subscriptio libri IV formam Iuventi praebet, 
in Mat inscriptio libri I formam Iubentii et sub- 
scriptio praefationis Iubenti, in Mp subscr. libri IV 
formam Iuvencii. Hoc quoque mendum perspicuum est ; 
nam e voce Iuvenci litteris minusculis scripta Iuventi 



*) Alia coniunctio mendosa duffrum nominum in Sg obvia 
est: Guetti Aquilini Iuuenci et in Met. Sueti Aq. siue Iuv.; 
sicut Aulus Gellius in mss. Vat. „Agellius" nominatur. 



VI PROLEGOMENA. 

ortum est (vel Iubenti, nain b pro v saepe in Mat 
positum est) ; et postea Iuventii. Ceterum non omit- 
teudum puto, poetam nostrum non solum presbyterum ; 
ut in omnibus fere codicibus, sed etiam v. c. ; id est 
virum clarissimum, in codicibus TKSg et in tribus 
codd. saec. XV nominari, quod quin additamentum 
librariorum sit nemo dubitabit (sicut in cod. JBod. 
;; optimus poeta urbis Romae" et „orator vel rethor" 
appellatur). 

Tum quod ad nomen operis evangelici attinet, 
titulum illud notissimum quod est „Historia evan- 
gelica" non genuinum sed ab Aldo primo ; ut videtur, 
codicibus invitis adhibitum est. Nam C 1 subscriptiones 
supra notatas praebet, ad quas addenda est subscriptio 
libri III: Evangeliorum liber tertius explicit. Atque 
hoc modo inscriptiones vel subscriptiones proferunt 
codices ceteri fere omnes vel recentissimi, nisi addi- 
tamenta leviora interdum adposita sunt ; velut versibus 
in B (v. supra) V 1 ' 2 Mp aliis. Ex M etiam de hac re 
nihil colligere licet ; cum nihil aliud quod ad rem 
pertineat in eo habeamus nisi in capite totius operis: 
Incipit prologus euangelii uersuum. Itaque nihil im- 
pedit, quin veram operis inscriptionem sic restituamus: 
LIBER EVANGELIORUM vel LIBRI EVANGE- 
LIORUM IIII. Quae inscriptio libro ab Otfrido nostro 
composito egregie confirmatur ; cuius inscriptio genuina 
eadem est ; sedO.adiecit: iheotisce conscriptus; sine dubio ; 
ut opus suum ab opere Iuvenci, quem cum Aratore 
et Prudentio in dedicatione ad Luitbertum data com- 
memorat ; distingueret. 

Hieronymum alia Iuvenci opuscula vidisse ex verbis 
eius supra laudatis constat ; sed nihil adhuc repertum 
est. Nam paraphrasis librorum quorundam Testamenti 
Veteris ; quae in codicibus duobus Corbeiensibus lu- 
venco adscribitur ; potius Cypriani est.*) Sed carmina 

*) Consulas nunc de illo opere R. Peiperi sententiam in 
prooemio editionis operum Aviti p. LX prolatam. 



PROLEGOMENA. Yll 

poetarum notissimorum interdum a librariis Iuvenco 
immerito tribuuntur, velut Aratoris de Actis Aposto- 
lorum in codice quodam Ambros. ; Sedulii prooemium 
in codice quodam San-Germ., Epigrammata Prosperi 
Aquitani in cod. lat. 544 bibl. Paris. saec. XIII. In 
catalogo enim sub no. 13 huius codicis carmina Iu- 
venci commemorantur, sed H. Dierks, quem Lutetiae 
tum versantem precibus adii, comiter me certiorem 
fecit, errorem hinc exstitisse, quod in margine folii 
145 b a manu posteriore haec verba adpicta essent: 
EPIGRAMATA et infra: UIU6NCIYM 1 DG R6QUI6 
ADHUC IN CARNG. Syllabam autem finalem vocis 
uiuencivm non satis perspicuam esse e facsimili ab 
H. Dierks mihi misso colligo, sed non dubito, quin 
vox vivencium vel viventium a librario posteriore scripta 
sit; haec enim legitur in quibusdam codicibus.*) — 
Sed nunc ad codicum indolem et auctoritatem descri- 
bendam transeamus. 

Ac praestantissimum quidem locum codexCollegii 
corporis Christi Cantabrigiensis 304 (C 1 ) obtinet, 
cuius descriptionem a viro ill. H. Bradshaw confectam 
Zangemeister in vol. 84 libri „Sitzungsberichte der 
kais. Akademie der Wiss. Phil.-Histor. Classe" p. 553 ss. 
iuris publici fecit; quam ob rem omnia repetere super- 
sedeo. Codex saeculo VII scriptus continet primum 
tribus foliis separatim adnexis versus illos, qui ad 
Isidori Hispalensis bibliothecam pertinuisse dicuntur**), 
litteris capitalibus depictos. Tum folium 4 praefa- 
tionem illam spuriam, quae de quattuor evangelistis 
est***), et post subscriptionem supra laudatam initium 

*) Videsis Patrol. lat. Mignii tom. 51 p. 503. 
**) Consulas Patrol. lat. Mignii tom. 83 p. 1107 ss. Sed 
codex Iuvenci non omnia habet quae hic edita sunt eaque 
multis locis discrepantia. 

***) Haec praefatio compluribus de causis Iuvenci esse non 
potest. Nam v. 1 nomen Matthaei bisyllabum legendum est, 
quod usus Iuvenci non admittit (cf. II 96); sed iam Prudentii 
tempore factum esse non prorsus negandum est, cum is nomen 



VIII PROLEGOMENA. 

praefationis verae (usque ad vocein „tellus") litteris 
uncialibus, sicut cetera folia omnia, scriptae con- 
tinet. Finis codicis niutilus, nam vox ultima est IV 
731 „solebat" (fpl. 115). De origine vel de pos- 
sessoribus eius, antequam in bibliothecam collegii per- 
venit, nihil constat*), cum in folio primo aliquid, quod 
fortasse ad hanc rem enucleandam pertinuit, erasum 
sit. Sed quis fuit illa Engelberga ? cuius nomen in 
margine superiore folii 75 b litteris anglosax. adpictum 
est? — Scriptio totius codicis omnino quidem con- 
tinua est, sed finis versuum virgula et in prima qua- 
ternione littera quoque prima versus maiore notatus 
est (quamquam virgula non semper recto loco ponitur). 

illud Apoth. v. 981 bisyllabum adhibeat. Tum nomen Iohannis 
v. 7 tribus syllabis et I consonanti pronuntiandum est, quod 
non magis ad usum Iuvenci quadrat. Accedit quod ordo 
evangelistarum, cum Iuvencus in opere suo conficiendo versione 
quae dicitur Itala usus sit, in qua Matthaeum Iohannes, tum 
Lucas et Marcus sequuntur, in hac praefatione idem est, qui 
a testibus Graecis servatur et ab Hieronymo receptus est: 
Mt. Mc. Lc. Ih. Sed haut neglegendum est, insignia, quae 
evangelistis ex visione Ezechielis attribui solent, sic im- 
mutari, ut, cum nomina Marci et Iohannis inter se permuta- 
veris, ordo usitatus efficiatur. Itaque suspicari licet, hos versus 
ab auctore suo codici cuidam evangeliorum destinatos fuisse 
ad explanandam picturam, qualis exempli gratia in folio primo 
codicis cuiusdam, qui Sti. Columbani fuisse dicitur et in col- 
legio trinitatis Dublini adservatur, insignia illa tabula quadrata 
et lineis duobus decussatis in quattuor partes distributa re- 
praesentat. Quoque minus de hac re dubites, in codicis bibl. 
Bodleianae Rushworthiani (a. 800) pagina extrema in sex partes 
distributa versus illi una cum adhortatione scribae Macregol 
(vel Macreguil) descripti sunt. Iam valde mirandum est, quod 
in codice C a uno sic inscribitur: Incipit .plologus (sic!) damassi; 
nam ex auctoritate huius codicis inscriptio parum respicienda 
esse mihi videtur. Prorsus desunt isti versus in BMMat 
jp.zyz jjfo jji Qefi^ p 0s t finem Iuvenci carminis additi in 
Add^Sg, in principio carminis sed ab alia manu scripti in Mp T. 
*) Th. Astle in libro „The origin and progress of writing. 
Second edition London 1803" suspicatus est (p. 93) codicem 
illum Iuvenci scriptum esse saeculo VIII et exemplum scripturae 
longobardicae esse dixit. 



PROLEGOMENA. IX 

Praeter compendia scripturae usitata pro deus, Iesus, 

Christus, spiritus, sanctus, dominus rara inveniuntur; 

interdum enim p legitur, #, q 3 , qrn et in fine yocum 

saepe n^ (ns), i^ (us) et m vel n omissum saepissime 

virgula supra vocalem antecedentem posita indicatur. 

Quod ad orthographiam codicis attinet, saepe permu- 

tantur litterae i et e, ae et e ; i et y, raro o et u; 

ponitur interdum u = b et b = u, f = ph in voce 

propheta, paucissimis locis g = c vel qu, p = b, 

t = d et d = t, b = m, 1 = r; s in fine vocum inter- 

dum omittitur (III 514 in media voce fastigia). Ex 

archetypo iam error fluxisse videtur I 85 (jlumine pro 

flamine)-, 584 (custis pro castis); II 56 (hos pro nos)\ 

I 227 (laeti pro lecti)^ III 773 (seletio pro selectio)\ et in 

subscriptione supra notata Calvetii pro Cai Vetii. Ser- 

vatur praepositio ad cum verbo composita ante g, 1, p 

semper, ante f, m, n, s semper fere, ante c raro, ante r 

et t numquam, con servatur ante 1 semper fere, ante 

p saepius adsimilatur, ante m et r semper adsimila- 

tur; in servatur ante 1 et r semper, ante m et p 

paucis locis; oo semper adsimilatur; sub servatur ante 

r semper et ante m saepe, adsimilatur ante c, g, p. — 

Archetypum glossas multas et discrepantias scripturae 

vel varias lectiones adscriptas et versus additicios nu- 

mero saepe prorsus carentes habuit, quae librarius 

omnia uno tenore coniungere solebat, interdum ita ut 

discrepantem lectionem virgulis duabus includeret; 

sed summa cura adhibenda est, cum non raro lectio 

genuina hoc modo notetur vel omissa et glossa vel 

discrepantia recepta sit. Nihilominus hic codex multis 

locis lectionem genuinam solus praebet, quae aliis 

locis cum codices eiusdem familiae comparentur facile 

eruitur. Quamquam codices ceteri haut prorsus negli- 

gendi sunt, cum archetypo primae familiae non- 

nullis locis iam lectionem depravatam receptam fuisse 

constet. Ceterum manus altera eiusdem fere aetatis 

leviora menda codicis iam correxit vel in peius mutavit. 



X PROLEGOMENA. 

Item manus tertia litteris quae dicuntur minusculis 
anglosaxonicis saeculi circiter noni singula quaedam 
rnutavit. Atque haec manus eadem fuisse videtur ; 
quae initio codicis capita cruce notavit et argumenta 
brevia addidit. 

Secundum locum praestantiae codex Musei Bri- 
tannici obtinet, qui inter regios numero 15 A XVI 
notatus exstat (R) et saec. VIII in 8° litteris miuuscu- 
lis nitidissime scriptus est (foll. 59 primis Iuvencum 
continet).*) Priusquam in Iacobi regis possessionem 
venit, inter libros Sti. Augustini Cantuarensis erat ; 
quod fol. l a a manu circiter saec. XIV scriptum legi- 
mus. Ac versus quidem inter se disiuncti sunt, sed 
voces saepe adhuc inter se cohaerent saepe non recte 
separantur. Compendia scripturae saepius inveniuntur 
quam in G\ sed orthographia satis diligenter librarius 
perfunctus est. Tum ratio praepositiones cum verbo 
componendi eadem fere est quae in C\ sed in semper 
fere servatur ante m ; ante p saepius quam adsimi- 
latur; ad ante r et t nonnumquam servatur, con ante 
m et r non semper adsimilatur. Praeterea nonnullis 
locis capitulum ita indicatur, ut prima littera maior 
sit quam prima littera versuum ceterorum. Denique 
auctoritas textus hoc codice adservati paulo quidem 
minoris pretii est quam codicis C\ cum partim lectiones 
familiae tertiae iam praebeat, partim novas susceperit, 
sed locis non paucis lectionem genuinam servavit vel 
solus vel una cum G 1 . 

Tertium locum obtinet codex Monacensis (M) 
lat. 6402 (Frising. 202) in 4° saec. VIII. Iam in 
Aretini „Beytrage" VII p. 243 s. descriptus est et 
glossas theotiscas nunc exscripserunt Sievers et Stein- 
meyer in libro „Die althochdeutschen Glossen". Ce- 
terum conf. Catalogum codicum Latinorum bibl. regiae 
Monacensis I 3 p. 104 s. Fol. l a scriptum legimus 

*) Videsis de eo Zangeineisterum 1. 1. p. 513. 



PROLEGKMENA. XI 

(saec. XI vel XII): iste lib e sce marie 7 sci corbi 
frisig. Codex litteris minusculis scriptus foliis 63 
Iuvencum usque ad IV 789 continet, sed in extremis 
foliis tineis misere erosus et lacer est. Quamvis 
scriptio codicis non iam continua sit, tamen librarii 
(nam tres erant quantum vidi) multis locis verba vel 
versus falso distinxerunt verba transposuerunt multa 
alia menda admiserunt, quae postea maximam partem 
a duobus correctoribus emendata sunt. Tum com- 
pendia scripturae multo saepius quam in C 1 in- 
veniuntur et orthographia neglegentior est. Capitula 
initio quidem littera k in margine adpicta et a secundo 
et tertio librario littera prima crassiore signantur. 
Denique auctoritas textus non tanta est quae codicum 
C 1 et B, cum saepenumero non modo glossas in locum 
lectionum genuinarum receptas esse appareat, sed 
etiam textus ita mutatus sit, ' ut pro vocibus minus 
usitatis tritiores positae sint, quo planius omnia le- 
gantur. Quod multis ex locis perspicuum est; attamen 
non negandum est 7 archetypum codicis M ex eodem 
fonte fluxisse, ex quo B et C 1 . Itaque adfinitatem 
codicum trium praestantissimorum hoc stemmate in- 
dicabo: 



cc~ 



y--d 



C 1 B M 

Unde efficitur, tribus his codicibus inprimis opus esse 
ad textum poematis glossis et additamentis hinc inde 
depravatum purgandum et, quantum fieri potest, in 
integrum restituendum. Secundo loco codices saec. IX 
ponendi et ad lectiones archetypi explorandas vel con- 
firmandas adhibendi erant. Coniecturis consulto quam 
plurimum abstinui et in rebus orthographicis quantum 
facere poteram scripturam codicum antiquissimorum 



XII PROLEGOMENA. 

retinui. Discrepantias scripturae vel lectionis prae- 
stantiores tantum subicere potui, cum spatium non 
permitteret, ut longior essem; sed interdum lectiones 
codicum recentiorum non omittendae erant. 

Illis autem ducibus magna turba codicum inde a 
saeculo nono ad saeculum sextum decimum se ad- 
iungit, quos paucis verbis absolvam.*) Atque certa 
classis primae vestigia prae se ferunt hi codices. 

Codex Vaticanus (V 1 ) reginae Sueciae 333 
membr. 4° saec. VIII — IX ut Arevalus dixit et Lud. 
Ieep vult, qui singulari liberalitate codicem in meum 
usum contulit, vel saec. X auctore Reifferscheidio, 
qui in vol. 59 libri „Sitzungsberichte d. kais. Ak. d. 
Wiss. Phil.-Hist? Classe" p. 110 codicem descripsit. 
Paene apographum huius codicis est 

Codex Harleianus (Hl) 3093 membr. 4° saec. XI, 
qui foll. l b — 19 b Iuvencum duabus columnis scriptum 
continet; interdum cum textu codicis V 2 concinit, inter- 
dum lectiones singulares praebet. 

Codex Montepessulanus (Mp) 362 membr. 4° 
saec. IX , de quo v. catalogue des dep. I p. 430 et 
I. Huemerum in prolegg. edit. Sedulii p. XIIII. 
F. Pithou nomen suum fol. l a et 94 a inscripsit. 
Lectiones satis multas habui, ex quibus codicem hunc 
praestantem vinculo arcto cum C 1 cohaerere appareat. 

Codex Matritensis (Mat) cason 14 no. 22 membr. 
4° saec. IX et X. Vide de eo P. Ewald in „Neues 
Archiv fiir alt. d. Geschichtskunde" VI 316 ss. et 
Partschii edit. Corippi p. L. Collatione codicis auctore 
Waitzio confecta usus sum (ms. Berolin. lat. fol. 448). 
Interdum ad familiam secundam accedit. 

Atque indolem familiae secundae quamvis lectioni- 
bus familiae primae interpositis vel reservatis hi co- 
dices prae se ferunt: 

Codex Vaticanus Ottobonianus (V 2 ) 35membr. 



*) Codices ipse contuli, nisi aliud quicquam adfirmatur. 



PROLEGOMENA. XIII 

8° saec. IX (L. Jeep) vel X (Reifferscheid, quem v. in 
„Berichte der Wien, Ak." vol. 63 p. 746 s.). Discre- 
pantias quasdain scripturae a L. Ieepio excerptas et 
leetiones, quas Arevalus praebet, adhibui. Yide etiam 
I. Huemerum proll. Sed. p. XX. 

Codex Audomaropolitanus (A) 266 membr. 4° 
saec. IX; liber olim sci Bertini erat (cf. catalogue des 
dep. III p. 134). 

Codex Parisinus (P) lat. 9347 (olim Remensis) 
membr. formae maximae saec. IX. Vide Fr. Leo in 
ed. Fortunati carm. p. VII, Schenkl in ed. Ausonii car- 
minum p. XLVI, I. Huemer in ed. Sedulii p. XIIII s. 
Liberaliter vv. cll. Dierks et Gundermann mihi lectiones 
quasdam varias excerptas miserunt. 

lam proxime ad familiam secundam accedit 

Codex Bernensis (Ber vel B) 534 membr. 4° 
saec. IX vel X; liber Bongarsii fuit, sed fol. l a paene 

erasum est hoc: ic est liber [micijacensis. 

Vide H. Hagenii catalogum codicum Bernensium, 
p. 448.*) 

Codex Helmstadiensis (S) 553 membr. 4° 
saec. XI, de quo vide 0. Korn 1. 1. p. 4 ss., paene 
apographum codicis Bernensis est. Paucis lectionibus 
a Sauberto excerptis iam Omeis usus erat et Arevalus 
commemorat. Iterum contuli. 

Codex Laudunensis (L) 101 membr. 4° min. 
saec. IX. Cf. Catalogue des bibl. des dep. I p. 91. 
Folia compluria humore adfecta et ad malum statum 
redacta sunt. Incipit a I 180. In margine fol. 5 a 
legitur: Rodulf me fecit. Iuvencum fol. 48 a Prosper 
Aquitanus excipit. Textus indolem familiae B non 
puram sed lectionibus familiae M admixtis reddit. 

Ceteri codices omnes, quos cognovi, maximam 
partem classi tertiae adnumerandi sunt, quamquam 

*) In codice Bernensi 445 saec. X 8° foll. 22 et 23 prae- 
fationem solam continent, sed discrepantiae scripturae notabiles 
non insunt. 



XIV PROLEGOMENA. 

nonnulli passim lectiones quasdam classium ceterarum 
exhibent; neque eniin, cum poeta noster iterum atque 
iterum a clericis in Hibernia et Scotia inprimis et in 
regno Francorum legeretur et describeretur et insti- 
tutioni subiceretur, mirandum est ? si codices diversi 
inter se conferebantur et lectiones variae et glossae 
adscribebantur, quae, cum librarius codicem hoc modo 
auctum describeret, in apographum defluebant. 

Codex Cantabrigiensis (C 2 ) bibliothecae uni- 
versitatis Ff IY 42 (no. 1285) membr. 4° saec. IX. 
De eo egerunt Vicomte de la Villeinarque, Notices 
des principaux Manuscrits des anciens Bretons (1856) 
p. 8 — 12; W. F. Skene, The four ancient books of 
Wales, vol. II p. 311 ss. (plerumque repetitum ex 
litteris Skenii et Guestii in Archaeologia Cambrensi 
a. 1862 pp. 153 — 155 editis); Reifferscheid, Berichte 
der Wiener Akad. 84 p. 548 s. Textus Iuvenci ex 
apographo codicis M descriptus est, quod paucissimis 
locis lectiones familiae B receperat. 

Codex Musei Britannici add. 19723 (Add 1 ) 
membr. 4° saec. X. Ante textum Iuvenci fol. l a car- 
men rhythmicum de canonibus Eusebianis erat 7 quod 
legimus fol. 2 codicis Turicensis, sed nunc erasum 
est; item praefatio de quattuor evangelistis. Liber 
erat sci alexandri (fol. l b ); scriptus est in Ger- 
mania. 

Codex Turicensis (T) C 68 (384) membr. 4° 
saec. IX. Vide de eo I. Huemerum in edit. Sedulii 
p. XII et in Studiis Vindobonensibus II p. 81 — 112. 
Sed nimium textui Iuvenci pretium attribuit, nam 
mixtus est et maximam partem ad indolem familiae 
M accedit, etsi nonnullis locis lectiones ceterarum 
familiarum receptae sunt. 

Codex Karlsruhensis (K) 211, olim Augiensis, 
membr. 4° saec. IX exeuntis. V. de eo Huemerum 
in ed. Sedul. p. XI s. Secunda pars codicis iterum 
luvencum continet, sed uterque textus vinculo arctis- 



PROLEGOMENA. XV 

simo vel inter se vel cuni T cohaeret, ut ex eodeni 
archetypo fiuxisse videantur. 

Codex Sangallensis (Sg) 197 niembr. 4° saec. 
IX — X. Vide Scherrer, Yerzeichniss der Hss. der 
Stiftsbibl. von St. G., R. Peiperum in ed. Aviti 
p. LXXI, Huemerum in ed. Sedul. p. XVIII. Textus 
generis mixti est, sed plerumque cum classe M facit. 

Codex Albiensis 99 membr. 4° saec. IX. Cf. 
Catalogue des bibl. des dep. I p. 498. Lectiones 
paucas E. H. Rebout bibliothecarius mihi suppeditavit. 

Codex Gudianus 191 membr. 4° saec. X con- 
tinet fol. 41 — 56 b luvenci carminis partem III 6 — IV 
304. Lectiones varias v. ill. a Heinemann benigno 
animo mecum communicavit. 

Codex Cantabrigiensis bibl. universitatis (O 3 ) 
Gg 35 (no. 1567) membr. 4° saec. XI. Cf. Berichte 
d. Wiener Akademie vol. 84 p. 550 s. Codex in 
Francogallia Henrico VII regnante scriptus textum 
haut malum continet, cum lectiones multae classis 
primae intermixtae inveniantur. *) Textus paene in- 
teger repetitus est 

Codice Bodleiano 527 membr. 8° saec. XIII, 
qui „liber ecclie be marie de waverley" erat. 

Codices Barlovianus (Oxoniae) 25 membr. 4° 
saec. XI, Metensis 519 membr. 4° min. saec. XI 
(Catalogue des bibl. des dep. V p. 193), Parisi- 
nus lat. 14758, olim S. Victoris 380, saec. XIII 
textum classis tertiae interdum lectionibus classis se- 
cundae admixtis exhibent. Ac primum quidem ipse 
contuli, secundi lectiones varias mihi M. Burtin biblio- 
thecarius liberalissime suppeditavit, tertii G. Gunder- 
mann lectiones satis multas animo amico mihi misit. 



*) Hoc loco codicein, quem Arevalus ad II 247 Can- 
tuarensem dicit, commemoro. Nam inter codices Cantuarenses 
Iuvencum invenire non potui. ■ Sed lectio , quam Arev. 1. 1. 
profert, eadem est, quae in O 2 et C 3 invenitur; itaque nomen 
codicis ab editore corruptum esse mihi videtur. 



XVI PROLEGOMENA. 

Denique vix ad rem criticam hi codices proficiunt: 
Codex Gedanensis XVII A. q. 66 membr. 4° saec. 
XIII. Cf. Korn 1. 1. p. 2 ss., qui scripturas varias 
omnes exscripsit, sed passim erravit; exempli gratia 
inscriptio in margine folii ll b — 12 a legenda est sic: 
Sancto Laurencio Albricus abba. ., — Codex Medi- 
ceus 1. plut. XXIII 15 membr. saec. XV et Medi- 
ceus 2. plut. XXVI 20 chart. saec. XV— XVI. Uter- 
que ex eodem archetypo derivatus videtur, ut ex 
lectionibus variis, quas L. Ieep in meum usum ex- 
scripsit, apparet. — Atque ex eodem archetypo deri- 
vatus est codex Musei Britannici addit. 19744 
chart. 8° a. 1467 — 1468. — Codex Parisinus lat. 
8321 partim chart. partim membr., olim Colbertinus, 
saec. XV. Paucas lectiones varias H. Dierks in meum 
usum exscripsit. — Codex Gandavensis 17 (463) 
membr. formae max. a. 1480 — 1505 continet Sedulium, 
Iuvencum, Monotesseron Iohannis Gerson (ex libro 
a. 1471 impresso), commentarios Monotesseri. Textus 
Iuvenci apographum editionis anno circiter 1500 im- 
pressae est. Fragmenta Iuvenci etiam in altero libro 
Gandav. (462), qui Monotesseron continet, leguntur. 
Poelmannus in editione sua paranda (1537) codicem 
Gand. contulit (cf. Arevalum proll. 70). — Codex 
bibl. collegii Romani chart. saec. XV, de quo 
vide Arevalum proll. 50. 

Quae cum ita sint, tamen non omnes codices ipse 
conferre vel cognoscere potui. Nihilominus autem 
codices a me praetermissos neglegi posse putavi, cum 
omnes saeculo nono inferiores sint et codices anti- 
quiores ad rem criticam sufficiant. Hic codices saec. 
X et XI tantum a me non adhibitos nominabo: Mo- 
nacensis 19454 saec. X; in Gallia est Spinaliensis 
74 saec. X et Ambianus 404 (olim Corbeiensis) 
saec. X; in Italia Ambro^ianus Mediol. C 74 saec. X 
(cf. Diimmler, poetae aevi Carolini I p. 441) et Cas- 
sinensis 326 saec. XI — XII (cf. Reifferscheid, Sitzungs- 



PROLEGOMENA. XVII 

berichte vol. 71 p. 146). — Aecedit, quod codices com- 
plures ab Arevalo commemorati non iam inveniri 
potuerunt, inter quos inprimis codex Barthii pluri- 
mis locis laudatur (cf. Barthii Advers. LIX cap. 5). 
Ab eodem Barthio (Advers. XIII cap. 19) membranae 
Colonienses, quas sub Ludovico Pio scriptas esse 
contendit, laudantur, sed frustra eis potiri studui. Nec 
magis mihi contigit, codicem Fuldensem, quem a 
Zehnero collatum esse Reuschius testatur, et codicem 
Mersburgicum a Fabricio in commentario Poet. 
Christianorum s. v. Debilis laudatum comprehendere. 
Reliquum est, ut omnibus viris, praesertim eis, qui 
bibliothecis, quas ad codices Iuvenci perscrutandos me 
adire oportuit, praesunt, gratias quam maximas agam. 
Nam omnes, quibuscum ipse conveni, liberalissime 
facultatem codices apud se adservatos videndi vel ex- 
cerpendi mihi dederunt; ceteri fere omnes, quos pre- 
cibus adii, codices a me rogatos vel ad conferendum 
mihi miserunt vel in meum usum excerpserunt. Plu- 
rimum autem benevolentiae et benignitati magistratus 
eius, qui cultui, eruditioni publicae rebusque medina- 
libus praeest, me debere animo venerabundo et gra- 
tissimo confiteor. Subsidiis enim me instruxit, quibus 
fieri potuit, ut codices luvenci praestantissimos, qui 
in Britannia adservantur, perscrutari possem. 

Dabam Regimonti Bor. die XVIII mens. Ianuarii a. 1 886. 

C. Marold. 

Signa codicum" repetere omitto, sed hoc tantum 
dico, littera codices omnes vel ceteros omnes et 
asterisco notae codicis adposito manum primam duobus 
manum correctoris significari. 



Iuvencus. 



CORRIGENDA ET ADDENDA. 

In textu. 

Liber I v. 35 legendum: Donrinus caeli, terraeque rep. — 
62 interpunctio post iubetque addenda. — 208 virgulis duabus 
includ., nam parenthesis est. — 249 Submissique. — 250 murram 
(nam hoc in C 1 legitur). — 320 genitor (390 genitoris, I 365. 
II 8. 62 patris; II 641 natus). — 323 saetis (ut in C l ; et III 
392). — 327 ore: — 351 Iohannes, cui. — 644 Solomona. — 
666 caeno. — 729 immensum. — Liber II 91 umeris. — 141 mi- 
nistris (cum C 1 ). — 252 interp. post potum addenda, 299 post 
prophetae. — 338 natum". — Liber III 4 „Optima, 16 solis". 

— 268 prophetam non prophetam". — 358 solacia. — 414 la- 
bore; — 420 secretim. — 640 tropaeis. 

In adnotationibus. 

p. 1 ad v. 6: qui avita moenia fatur C 2 , quia vite m. f. 
T. — v. 7 rugienti BT. — Liber I 96 C 1 , animo. 324 post C 2 

add. T*. — 370 potusq;. — 458 Hoc M. — 475 C 1 pro CP. 

— 479 leg. (c in ras.). — Liber II 46 Inmunda c horrenda' C 1 . 

— 296 post V 1 adde TAL. — 522 post V % adde TL, post C 1 
adde A. — 550 post M adde ABL et post M** adde T 
560 largibor MatBTV. — 691 BM. — 791 adde:, clare. — 
Liber III 131 mirumque C 1 . — 401 V^Mat (Istius hic). — 
461 Iordanes C 1 , Iordanis. — 575 C X M. — 649 adde tanta 
C 1 . — Liber IV 615 iterum iterumque BM. 



C. VETTII AQUILUsTI IUVENCI 

LIBRI EVANGELIORUM IIII 



PRAEFATIO. 

Mattheus insiituit virhitum tramite mores, 
Et bene vivendi htsto dedit ordind leges. 
Marcus amat terras inter caelumque volare 
Et vehemens aquila stricto secat omnia Iptpsu. 
Lucas uberius describit praelia CJiristi, 5 

lure sacer vitulus, quia vatum munia fatur. 
lohannes fremit ore leo, similis rugienti 
Intonat aetemae pandens mysteria vitae. 

De Jiae praefatione cf. prdll. huius edit. \\ 3 celumque C 1 II 
/ 

4 vehimens — aera aethera omnia lapsu C 1 || 5 prelia C 1 || 6 

— a vatum uncis inclusum et post fatur manu post. additum 
avita C 1 ; ceteri omnes qui hanc praef. exhibent: qui m. f. 

•l-gi 

avita I 7 rudenti C 1 || 8 eterng — misteria C 1 II Subscriptio in 
C l CALVETII (sic) AQILINI SIVE IVVEeNCI (sic). 



Iuvencus. 



PRAEFATIO. 



Inmortale nihil mundi compage tenetur, 
Non orbis, non regna hominum, non aurea Roma, 
Non mare, non tellus, non ignea sidera caeli. 
Nam statuit genitor rerum inrevocabile tempus, 
Quo cunctum torrens rapiat flamma ultima mundum. 5 
Sed tamen innumeros homines sublimia facta 
Et virtutis honos in tempora longa frequentant, 
Accumulant quOrum famam laudesque poetae. 
Hos celsi cantus, Smyrnae de fonte fluentes, 
Illos Minciadae celebrat dulcedp Maronis. 10 

Nec minor [ipsorum disfeurrit gloria ; vatum, 
Quae uianei aeflernae similis, duni saecla volabunt, 
Et vertigo poli terras atque aequora circum 
Aethera sidereum iusso moderamine volvet. 
Quod si tam longam meruerunt carmina famam, 15 
Quae veterum gestis "hominum mendacia nectunt, 
Nobis certa fides aeternae in saecula laudis 
Inmortale decus tribuet, meritumque rependet. 
Nam mihi carmen erit Christi vitalia gesta, 
Divinum populis falsi sine crimine, donum. 20 

Nec nietus, ut mundi rapiant incendia secum 



IN NOMINE ATQ: ADIUTORIO TRINITATIS SCAE 
AMEN- INCIPIT PROLOGUS EUANGELII UEiSUUM (ver- 

suum) in M, INCIPIT PREFATIO IVVENCI PRS in B, 
ITEM PRAEFATIO in V 1 (| 9 Smirnae C 1 || 13 adque aegora 
corr. in — aequora C 1 || 20 populis sine in C 1 V 1 , in C 1 sup. 
lin. man. II 



PRAEFATIO. 3 

Hoc opus; hoc etenim forsan me subtrahet igni 
Tunc, cum flammivoma descendet nube coruscans 
Iudex, altithrqni genitoris gloria, Christus. 
Ergo age! sanctificus adsit mihi carminis auctor 25 
Spiritus, et puro« mentem riget amne, canentis 
Dulcis Iordanis, ut Christo " digna loquamur. 

22 subtrahit C 1 || 23 descendet corr. ex — dit C l \\ 27 Ior- 
danes C 1 . 



LIBER PRIMUS. 



Rex fuit Herodes Iudaea in gente cruentus, 
Sub quo servator iusti templique sacerdos 
Zacharias, vicibus cui templum cura tueri 
Digesto instabat lectorum ex ordine vatum. 
Huius inhaerebat tbalamis dignissima coniunx. 5 

Cura his ambobus parilis moderaminis aequi, 
Ambos adnexos legis praecepta tenebant. 
Nec fuit his suboles, iam tum vergentibus annis, 
Gratius ut donum iam desperantibus esset. 
Sed cum forte adytis arisque inferret odores 10 

Zacharias, visus caelo descendere aperto 
Nuntius et soli iussas perferre loquellas 
(Caetera nam foribus tunc plebs adstrata rogabat): 
; jQuem tibi terribilis concussit corde pavorem 
Visus ; £ 0um laeti sermonis gratia plac^t.flL^ 15 

Nam me demissum rerum pater unicus alto 

FINIT PROLOGUS INCIPIT LIBER PRIMUS M, EX- 
PLICIT PRAEPATIO. IVVENCVS NOBILISSIMI GENERIS 

HISPANVS PRST IIIIOR EVANGELIA EXAMETRIS VER- 
SIBVS PENE AD VERBVM TRANSFERENS IIIIOR LIBROS 
CON(COM iHfp)POSVIT ET NONNVLLA EODEM METRO 
AD SACRAMENTORVM ORDINEM PERTINENTIA FLORVIT 

SVB CONSTANTINO PRINCIPE VT HIERONIMVS PRST 
DE EO SCRIPSIT (SCRIBIT Mp) B V 2 HlMp || 5 coniunx E 
V\ coniux C l M || 8 soboles M B \ tunc MB || 10 sorte V 1 - 2 | 
aditis C l MB || 12 loquelas Mal.m. || 13 tunc plebs &V x Mp, 
plebes cet. || 15 placset C x , placat || 16 propitius dimissum pater 
C\ dem. rerum V 1 Mat. Mp, prop. rer. 



LIBER I. V. 1—48. 5 

E caeli solio tibi nunc in verba venire 

Praecipit (5t cara tibi mox e coniuge natum 

Promittit, grandis rerum cui gloria restat, 

Plurima qui populis nascendo gaudia quaeret; 20 

Sobrius aeternum, clausum quem Spiritus ipsis 

Visceribus matris complebit numine claro. 

Istius bic populi partem pleramque docendo 

Ad verum convertet iter, Dominumque Deumque 

Continuo primus noscet plebemque novabit. 25 

Nomine Iohanneni hunc tu vocitare memento." 

Olli confusa respondit mente sacerdos: 

„Aemula promissis obsistit talibus aetas, 

Nec senibus fetus poterit contingere fessis, 

Quem deus avertens primaevo in flore negaviti" 30 

Haec trepidans vates; cui talia nuntius addit: 

; ,Si tibi mortalis subolem promitteret ullus ; 

Ad desperandum forsan cunctatio mentis 

Debuerat tardis haerens insistere verbis. 

Nunc ego, quem Dominus, caeli terraeque repertor ; 35 

Ante suos vultus voluit parere ministrum, 

Auribus ingratis hominis visuque receptus, 

Supremi mandata Dei temnenda peregi. 

Quare promissis manet inrevocabile donum, 

Sed tibi claudetur rapidae vox nuntia mentis, 40 

Donec cuncta Dei firmentur munera vobis." 

Haec ait et sese teneris inmiscuit auris. 

Interea populus miracula longa trahebat ; 
Quid tantum in templo vellet cessare sacerdos. 
Progressus trepide numen vidisse supernum 45 

Nutibus edocuit miserae et dispendia vocis. 
Inde domum remeat completo ex ordine vates 
Officio, amissamque levant promissa loquellam; 

23 plebemque sed be in ras. C 1 , pleramque sed ra in ras., 
pler. M |I 25 novabit V 1 MatMp, vocabit in ras. C\ novabit 
in ras. M, vocabit R || 40 trepicle, M |) 46 et add. est a pleris- 
que edd., misere/// M V 2 (q; abras.), fort. legend. misera et || 47 
conpleto C X B 



6 LIBER I. 

Nec dilata diu venerunt munera prolis. 

Anxia sed ventris celabat gaudia coniunx, 50 

Donec quinque cavam complerent lumina lunam. 

Tunc maiora dehinc idem mandata minister 
Detulit ad Mariae demissus virginis aures. 
Haec desponsa suo per tempora certa propinquo 
Abdita virgineis caste pubescere tectis 55 

Et servare diem iussis permissa parentum. 
Ad quam tranquillum sermonem nuntius infit: 
„Salve, progenie terras iutura salubri, 
Desine conspectu mentem turbare verendo. 
Nam tua concipient caelesti viscera iussu 60 

Natum, quem regnare Deus per saecula cuncta 
Et propriam credi subolem gaudetque iubetque 
Hunc ubi sub lucem dederis, sit nomine Iesus." 
Ad quem virgo dehinc pavido sic inchoat ore: 
„Nullos conceptus fieri sine coniuge dicunt; 65 

Unde igitur subolem mihimet sperabo venire?" 
Nuntius haec contra celeri sermone profatur: 
„Virtus celsa Dei circumvolitabit obumbrans, 
Spiritus et veniet purus, lectissima virgo ; 
Ac tibi mox puerum casto sermone iubebit 70 

Magnificum gigni populis, quem credere sanctum 
Supremique Dei natum vocitare necesse est. 
Sic cognata tibi ? sterilis quae credita cunctis, 
Zachariae coniunx mortali germine nuper 
Aevo defessis hausit miracula membris. 75 

Sextus adest mensis: parent sic omnia iussis." 
Virgo dehinc: ?; Domino famulam nunc ecce iubenti, 
Ut tua verba sonant, cernis servire paratam/' 
Nuntius abscedens vacuis se condidit auris. 

Illa dehinc rapidis ludaeam passibus urbem 80 

50 coniunx-RF 1 , coniuxCW [| 58 iutura MRMatMp, futura 
(j\. 2. 3 || g^ nom i ne (7^ nomen ex noniine factum M \\ 64 pavido a 

manu posteriore in marg. suppletum C 1 \\ 70 Hunc tibi mox per ine 
puerum G 1 || 74 Zacchariae C 1 | coniunx C^BV 1 \\ 75 hausit C 1 
It V 2 (sed hic h abrasum est), hauxit V 1 , auxit 



V. 49—111. 7 

Zachariaeque domum penetrat gravidamque salutat 
Elisabeth, clausae cum protinus anxia prolis 
Membra uteri gremio motu maiore resultant. 
Et simul exiluit mater concussa tremore, 
Divinae vocis completa est flamine sancto 85 

Et magnum clamans: „Felix o fernina, salve, 
Felicem gestans uteri sinuamine fetum. 
Unde meam tanto voluit Deus aequus honore 
Inlustrare domum, quam mater numinis alti 
Yiseret? Ecce meo gaudens in viscere proles 90 

Exultat ; Mariae cum prima adfamina sensit. 
Felix, qui credit finem mox adfore verbis, 
Quae Deus ad famulos magnum dignando loquetur." 
Illa trahens animum per gaudia mixta pudore 
Suppressae vocis pavitantia dicta volutat: 95 

„Magnificas laudes animus gratesque celebrat 
Inmensi Domino mundi. Vix gaudia tanta 
Spiritus iste capit, quod me dignatus in altum 
Erigit ex humili celsam, cunctisque beatam 
Gentibus et saeclis voluit Deus aequus haberi. 100 
Sustulit ecce thronum saevis fregitque superbos, 
Largifluis humiles opibus ditavit egentes." 
Tunc illic mansit trinos ex ordine menses, 
Ad propriamque domum repedat iam certa futuri. 

Iamque aderat teinpus, quo iussum fundere partum 105 
Elisabeth volvenda dies in luminis oras 
Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit 
Turba propinquoruni, tum gaudia mira frequentes 
Concelebrant nomenque iubent genitoris habere, 
Abnuit hoc genetrix sed Iohannes vocitetur lio 

Ingeminat. Placuit muti tunc iussa parentis 

81 Zacchariaeq; C 1 \\ 82 curn C 1 , cui || 85 conpleta est flu- 
mine C 1 , completa afF|||amine F 2 , completa est famine MB 
(in M af ante famine abrasum est) || 92 qui C X B, quae || 96 
Magnificat C 1 | anima C^animoHU B \ rependit M || 99 Erigit C 1 
M*, Erigere | 105 partum C 1 , fetum; cf. Prud. Ham. 193 fun- 
dere partum || 106 auras codd. || 110 sed C X B, et M * |) 111 muti 
&B, cunctis M 



8 LIBER I. 

Consulere, scriptoque rogant edicere nomen. 

Sed, proh niira fides, tabulis cuni scribere temptat, 

Implicitam solvit per verba sonantia linguam. 

Mox etiam adsuetam penetrant spiracula mentem, 115 

Completusque canit venturi conscia dicta: 

„Concelebrent cuncti laudes gratesque frequentent 

Astrorum et terrae, pontique hominumque parenti, 

Visere quod voluit propriamque absolvere plebem. 

En beat antiquam gentem cornuque salutis 120 

Brecto indulget Davidis origine lumen. 

Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates, 

Haec est illa salus, qua nos ex hostibus atris 

Eripit, ut iuste iusto servire queamus. 

At tu par.ve puer sanctus dignusque propheta 125 

Dicere et Dominum mox praegrediere viando 

Illius et populum duces per lumen apertum: 

Errorem per te spernent mortisque tenebras 

Abrumpent omnes, tua qui praecepta sequentur." 

Exhinc secretis in vallibus abdita semper 130 

Vita fuit puero, donec poscentibus annis 
Vatis ad officium pleno pubesceret aevo. 

Interea Mariae sponso miracula mentem 
Sollicitant, manifesta uteri quod pondera vidit, 
Et secum volvit, quanam ratione propinquae 135 

Dedecus oppressum celet thalamosque recuset. 
Talia tractanti torpescunt membra sopore 
Audivitque Dei super horrida somnia vocem: 
„Accipe coniugium nullo cum crimine pactae, 
Spiritus implevit sancto cui viscera fetu. 140 

Hanc cecinit vates venturam ex virgine prolem, 
Nobiscum Deus est nomen cui." Protinus ille 
Haec praecepta sequens servat sponsalia pacta. 

Sed tum forte novo capitum discussio censu 
Caesaris Augusti iussis per plurima terrae 145 

123 qua G\ quae || 125 Et M \\ 141 ex C l V l M**, om. et 
s. lin. suppl. JR, |j 144 novo — censu C 1 V 1 It ex corr., novi — 

census M 



V. 112—177. 9 

Describebatur; Syriam tunc iure regebat 
Quirinus, proprios cui tota per oppida fines 
Edebant populi, vires nomenque genusque. 
Urbs est Iudaeae Bethlem, Davida canorum 
Quae genuit, generis quae censum iure petebat. 150 
Edidit bic Mariam Davidis origine Ioseph 
Desponsamque sibi scribens gravidamque professus. 
Hospitio amborum Bethlem sub moenibus urbis 
Angusti fuerant praeparva habitacula ruris. 
Illic virgo novo completa in tempore fetu 155 

Solvitur et puerum veteri cunabula textu 
Involvunt duroque datur praesepe cubili. 

Circa sollicitae pecudum custodia noctis 
Pastores tenuit vigiles per pascua laeta. 
Ecce Dei monitu visus descendere caelo 160 

Nuntius, at subitus terror tremefacta pavore 
Prostravit viridi pastorum corpora terrae. 
Talis et attonitis caelo vox missa cucurrit: 
„Ponite terrorem mentis 7 mea sumite dicta, 
Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto. 165 

Nam genitus puer est Davidis origine clara ; 
Qui populis lucem mox laetitiamque propaget. 
Hoc signum dicam, puerum quod cernere vobis 
lam licet implentem gracili praesepia voce." 
Talia dicenti iunguntur milia plebis 170 

Caelestis cunctique Deum laudantque rogantque, 
Talis et uniti vox agminis aera complet: 
„Gloria supremum comitetur debita.patrem, 
In terris iustos homines pax digna sequatur." 
Et simul his dictis caeli secreta revisunt. 175 

Pastores propere veniunt puerumque iacentem 
Praesepis gremio cernunt; post inde frequentes 

146 Siriam tunc C 1 , S-yriam quam M* (cum M**), Syriae 

quam M \\ 147 Quirinus C^Mat, Cyrinus vel Cirinus || 148 Ede- 
bant C 1 , Aedebant R Mat, Addebant || 149 Bethleem &BM* 
(Bethlem M **) || 150 genuitMariae generis quaeC 1 , genuitMariae 
quaei?, genuit generis censumqjilf || 155 conpletC 1 , completai?Jf 



10 LIBER I. 

Dispergunt late celeris vaga semina famae. 

Mirantes laudant, laetantes constipuerunt, 

Omnia nocturnis monitis quod vera recurrant. 180 

Yiderat octavam lucem puer, ecce recidi 
Ad morem legis nomenque aptare necesse est. 
Impositumque illi est, monitis caelestibus olim 
Quod Mariae vox missa Deo praecepit, Iesus. 

Scripserat antiquae Moyses moderamina legis ; 185 
Inter quae primos prisco de sanguine vatum 
Observare dedit fetus offerre sacrandos, 
Implumesque simul ferre ad delubra columbas. 
Haec ubi per Mariam templo servata feruntur, 
Ecce senex Simeon dignus comprendere sensu 190 
Caelestes voces, cui quondam praescia rerum 
Yirtus prodiderat, quod carcere corporis aegri 
Deposito mortem liber requiemque videret, 
Cum primum caeli laudem terraeque salutein, 
Omnia quem vatum spondent oracula Christum, .195 
Yidisset templo sollemnes ferre palumbas. 
Isque ubi curvato defessus corpore templum 
Iam gravior penetrat, monuit quod spiritus auctor, 
Ecce simul parvum gremio genetricis Iesum 
Ad templum sensit venisse, trementibus ulnis 200 
Accepit puerum laetusque haec dicta profatur: 
„Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberat atris 
Corporis e vinclis finemque inponere verbis 
Dignatur cum pace suis. En splendida nostros 
Lux oculos tua circumstat radiisque renidet, 205 

Quam cunctis hominum lustratis gentibus addit 
Israhelitarum cumulatae gloria plebis. 
Quid tantum Mariae stupuerunt pectora matris? 
Hic puer ad casum populi datur, iste renasci 

180 recurrunt M [| 185 Moises C\ Moyses ||. 186 primus 
G l | natum C 1 || 196 solemnes C 1 \ palumbas C 1 || 202 liberat 
Mat. B, liberet | atris &MR** (B* arctis) || 204 Dignatur C 1 
Mat., dignetur || 205 renidet M*Mat**B** (cf.J.Huemer,Wie- 
ner Stud. II 113), renitet C 1 R*M**Mat* 



V. 178—241. 11 

Concedet populos; dicta in contraria signum 210 

Istius adveniet, percurret debita leto 
Atque anirnam matris ferro fulgente machaera, 
Quo pateant tecti tenebrosa volumina cordis." 

Haec ait in Simeone Deus; mox ecce prophetae 
Femineam sancto complet spiramine mentem. 215 

Anna fuit natu gravior, quam in flore iuventae 
Destituit viduam mors inmatura mariti. 
Casta sed in templo semper pro coniuge vita 
Et cultus cessere Dei; quae numine iussa 
Cognovit Christum et simili sermone locuta est. 220 

Inde ubi sollemnem pueri pro nomine legem 
Complevit genetrix et Ioseph omnia mirans 
Ad patriam laeti repedant puerumque reportant. 

Gens est ulterior surgenti conscia soli ? 
Astrorum sollers ortusque obitusque notare; 225 

Huius primores nomen tenuere Magorum. 
Tunc hinc delecti Solyraos per longa viarum 
Deveniunt regemque adeunt orantque doceri, 
Quae regio imperio puerum ludaea teneret 
Progenitum: sese stellae fulgentis ab ortu 230 

Admonitos venisse viam, quo supplice dextra 
Exortum terris venerabile numen adorent. 
Territus Herodes Solymorum culmina vatum 
Quique prophetarum veterum praedicta recensent 
Imperio accitos iubet omnia quaerere legis 7 235 

Quis pateat, quae sint genitalia moenia Christo, 
Omnia venturum spondent quem oracula vatum. 
Tunc nianifestatur, Bethlem quod moenibus illum 
Progigni maueat, cui sacram ducere plebem 
Israhelitarum sancta virtute necesse est. 240 

Hinc iubet Herodes Persas pertendere gressum 

210 populos C l M, populis B || 211 percurret C 1 V 1 , per- 
currens MB || 221 solemnem C 1 , sollemnem [| 227 Tunc hinc 
laeti Solimos C 1 , Tunc hi dilecti Solimos M (in margine a 
man. III adscr. Hinc lecti proceres), Hinc lecti Solymos B*, 
Tunc hi delecti B**, Tunc hii delecti Solymos V 1 || 241 Hinc 



12 LIBER I. 

Inventumque sibi puerum monstrare colendum. 
Ecce iteris medio stellam praecurrere cernunt 
Sulcantem flammis auras, quae culmine summo 
Restitit et pueri lustrata habitacula monstrat. 245 
Gaudia magna Magi gaudent sidusque salutant, 
Et postquam puerum videre sub ubere matris 7 
Deiecti prono texerunt corpore terram 
Summissique simul quaesunt; tum munera trina 
Tus, aurum, myrrham regique hominique Deoque 250 
Dona ferunt. Totam mox horrida somnia noctem 
Sollicitant saevumque iubent vitare tyrannum. 
Denique diversis Herodis callibus aulam 
Diffugiunt patriamque Magi rediere latenter. 

Ipsum etiam puerum monitis caelestibus actus 255 
Aegyptum cum matre simul transportat Ioseph. 
At ferus Herodes sibimet succedere credit, 
Quem callens astris quaesisset cura Magorum. 
Quorum praecauto discessu sollicitatus 
Horribilem iussit Bethlem per compita caedem. 260 
Infantes cunctos teneramque sub ubere plebem 
Avellit ferro nullo sub crimine culpae. 
Haec etiam caedes olim praescripta manebat, 
Quam bonus Hieremias divino numine iussus 
Complorat, subolis misero pro funere matres 265 

Horrendis graviter caelum pulsare querellis. 
Ast ubi sopitus furor est et saeva tyranni 
Infantum horribili feritas satiata cruore, 
Extinxisse putat cunctos, quos unus et alter 
Annus letiferi miseros oppresserat aevi. 270 

Miraudis rursus devinctus membra sopore 



EMMat, Hic C 1 , Tunc V 1 || 248 texerunt, straverunt C 1 \\ 
250 murrham C 1 , myrram MB || 251 Dona ferunt Hieron. 
Matth. I 2, 11; Alcuin. Offic. 5; cf. Prud. Ditt. 106, Dona 
dabant (Donabant M, in marg. a man.post. Dona ferunt, supra 
l a m. III da) || 254 latenter C 1 Add. *• 2 T, laetantes M 
(in marg. latentes), latentes |j 262 Avelli Minmarg.E, Evellit 
M |1 269 primus M 



V. 242—306. 13 

Urgetur monitis Mariam pueruinque loseph 
Aegypto* ad patriain vectare, ubi Nazara felix 
Olim praedictum puero dedit addere nomen. 
Dixit et alterius quondam praenuntia vatis 275 

Vox instincta Deo: Veniet, veniet mea proles 
Aegypto ex alta terris lumenque salusque. 

Crescebat rapidis annorum gressibus infans, 
Praecurrens aevum sapientia praeveniebat 
Gratiaque in vultu et verbis veneranda micabat. 280 

Et iam bissenos aevi comprenderat annos, 
Cum paschae ritum servando ex more parentes 
Ad templum laetis puerum perducere festis 
Omnibus annorum vicibus de more solebant. 
Ergo aderant paschae pariter cunctisque diebus 285 
Festorum impletis patriam remeare parabant, 
Cum puer in populo comitis vestigia matris 
Deseruit templique libens secreta petivit. 
Illum per vicos urbis perque abdita tecta 
Perque iteris stratas per notos perque propinquos 290 
Quaerebat genetrix; sed lux ubi tertia venit 
Ad templum propere remeat, vatumque choreis 
Invenit insertum legumque obscura senili 
Tractantem coetu. Vix admiratio digna 
De pueri verbis senibus fuit; at pia mater: 295 

„Nate ; ait, amissum lacrimis te quaero profusis 
Anxia cum genitore gemens. Quae causa parentum 
Secernit gressu templique in sede retentat?" 
Ille autem: „Quid me tantum, quid quaeritis? inquit. 
An nondum sentis, genetrix, quod iure paternis 300 
Sedibus et domibus natum inhabitare necesse est?" 

Haec ait et gressum sociat patriamque revisit; 
Nec genetrix tanti persensit pondera verbi, 
Ordine cuncta tamen cordis secreta reservant. 
At puer obsequiis apte praedulcibus ambos 305 

Ad proprium semper cogens nectebat amorem. 

274 praedictom C 1 , praedicto EM (sed M in marg. a m. 
II predictum) || 281 conprehinderat C 1 



14 LIBER I. 

Interea veteris scripti per debita currens 
Omnia saeclorum series promissa trahebat. 
Zachariae suboles desertis vallibus omnes 
Ad deponendas maculas clamore vocabat ; 310 

Fluminis ut liquidi caperent miranda lavacra, 
Quis animae species abluta sorde niteret; 
Esaias vates cecinit quod numine iussus: 
„Yox late resonat desertis vallibus; amplas 
Instruite stratas, omnis sit recta viarum 315 

Semita ; quae Domini digne vestigia gestet. 
Subsident colles, vallis complebitur omnis; 
Corriget anfractus iteris bona linea recti 
Corporeisque oculis lumen tractare serenum 
Omnibus indulget Genitor Dominusque salutis." 320 

Ergo aderant populi passimque hinc inde ruentes 
Complebant ripas avidique lavacra petebant. 
Texta camelorum fuerant velamina setis, 
Et zonae pellis medium cinxere prophetam ; 
Et tenuem victam praebent silvestria mella. 325 

Isque ubi tot populos diversis sedibus ortos 
Inruere ad fluvium cernit 7 sic incipit ore 
;; Vipereae gentis suboles ; quis debita vobis 
Supplicia urgentesque iras evadere monstrat? 
Sed facite, o miseri ; fructum ; si paenitet ; aptum, 330 
Nec generis vestri tollat fiducia mentes. 
Nam facile e saxis etiam pro nomine plebes 
Succedet vestro, suboles quia degener errat. 
Proxima roboreis iamiam radicibus instat 



309 Zacchariae C 1 || 312 virtus C^V^Mp, species || 313 
Esaias C 1 , Isaias || post 324 insertus est hic v. Edere locustas 
solitus ruralibus arvis C 1 E Jf*** Mp V 1 - 2 etc, Locustas edere 
etc. C 3 Bodl Met., deest M* Mat. C 2 , man. I in marg. suppl. 
V 2 (scribit Hedere). Versus dubius propter rationes metr. et 
incongruentiam structurae ; itaque puto Iuvencum locustas 
prorsus omisisse evangelium hic JEbionaeorum secutum, quod 
vv. quoque 355 — 363 respexit || 333 Succedent -B, Succe- 
dunt M 



V. 307-368. 15 

Cunctorum ante oculos acies levata securis. 335 

Caedentur silvae steriles ignemque fovebunt. 

Nunc ego praeteritas maculas in flumine puro 

Abluere institui; veniet sed fortior alter, 

Cuius vincla pedum non sum contingere dignus. 

Abluet ille hominis sancto spiramine mentem 340 

Flammarumque globis purgabit noxia corda. 

Illius et manibus ruralis pala tenetur 

Et propria ipsius purgabitur area frugum 

Horreaque implebit secreti copia farris 

Aeternusque leves paleas populabitur ignis." 345 

Haec ait et properis per silvam passibus ipsum 
Cernit Iordanis veneranda lavacra petentem. 
Sed vetat increpitans vates et talia fatur: 
„Tune meis manibus dignaris mergier undis ; 
Cum tua me melius possint mundare lavacra?" 350 
Dixit Iohannes cui talia reddit Iesus: 
„Nunc sine, nam decet hoc ; sic sancta per omnia nobis 
Iusiitiae consectandus complebitur ordo." 
Haec memorans vitreas penetrabat numinis undas. 
Surgenti manifesta dei praesentia claret. 355 

Scinditur auricolor caeli septemplicis aethra 
Corporeamque gerens speciem descendit ab alto 
Spiritus aeriam simulans ex nube columbam 
Et sancto flatu corpus perfudit Iesu. 
Tunc vox missa Dei longum per inane cucurrit 360 
Ablutumque undis Cbristum flatuque perunctum 
Adloquitur: „Te nate, hodie per gaudia testor 
Ex me progenituim placet haec mihi gloria prolis." 

Tum petit umbrosos montes et lustra ferarum 
Obsequiumque illi Patris praebere ministri 365 

Certabant rapidi, mox livor daemonis atram 
Cum terrore rapit mentem 7 nec defuit aegro 
Temptandi interea Christum versutia fallax. 

__ 335 levigata Mat. \\ 340 homines — mergens MR (B scrib. 
oms) I 347 Iohannes B*M*, Iordanis || 350 mundare C\ pnr- 
gare || 366 atram C X B7\ ater M 



16 LIBER 1. 

Quadraginta illi fuerant ex ordine soles, 

Ex quo nulla cibi potusve alimenta dabantur. 370 

Sed contexta simul firnii ieiunia cordis 

Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant. 

Tunc epulas demum monuit conquirere corpus. 

Horrendi interea sceleris fallacia temptans: 

; , Si te pro certo genuit Deus, omnibus ; inquit ; 375 

His poteris saxis forti sermone iubere 

Usum triticei formamque capessere panis." 

Christus ad liaec fatur: „Nil me iam talia terrent; 

Nam memini scriptum, quoniam non sola tenebit 

Vitam credentis facilis substantia panis, 380 

Sed sermone Dei complet pia pectora virtus." 

Rursus at ille dolos versutis artibus aptans 

Nectere temptator properat. Nam moenibus urbis 

Mox inferre pedem sensit, vis livida Christum 

Culmine marmoreo fecit consistere templi. 385 

Tum sic adgreditur vocis fallente veneno: 

;; Si Deus est vere genitor tibi ; culmine templi 

Aera per vacuum saltu iaculabere corpus. 

Testis erit scriptura tibi ; quae spondet aperte 

Mandatum summi Genitoris tale ministris ; 390 

Ut lapsum studeant casu defendere corpus; 

Et famulis manibus current tua membra levare ; 

Ne lapidis laedat summas offensio plantas." 

Reddidit his Christus dictis contraria dicta: 

;; Me meminisse magis scripti caelestis oportet ; 395 

Ne vires Domini fidens audacia temptet." 

Rursus in abrupti montis consistere celsis 

Mox furibunda iugis sensit fallacia Christum ; 

Ostendens olli fulgentia regna per orbem: 

;; Cernis ; ait ; quae sit tantarum gloria rerum? 400 

Cuncta tuo possum iamiam concedere regno ; 

Talia donantem si me veneratus adores." 

370 potusve C 1 \\ 379 quod non iam M || 385 suasit litt. 
min. in ras. C 1 , fecit F 1,2 (in V 2 punctis notatum et super- 
adscr. suasit || 392 current C 1 M, curent || 399 olli M, illi 



V. 369—429. 17 

Tunc sic instantem dictis reiecit Iesus: 

„Effuge pestiferi rabies vaesana veneni, 

Haereat ut semper nobis immobile iussum, 405 

Ut iustns caeli Dominum devotus adoret 

Unius et famulans veneretur nomen in aevum." 

Talibus excussus fugit per devia daemon. 

Ille ubi Iohannem cognovit carceris umbris 
Inmersum, tristi compressit corde dolorem, 410 

Finibus et statuit Zabulonum ponere sedes, 
Ut dictum Esaiae concurreret ordine saecli: 
„Terra Zabulonum et regionis Neptala nomen, 
Et via trans pelagus longe Galilaea per arva 
Trans et Iordanen gentes populique tenebris 415 

Inclusi magnum lumen subitumque videbunt, 
In mortisque illis umbra residentibus alma 
Exoritur fidei resplendens luce voluntas." 
Ergo instare Dei regnantis munera Christus 
Nuntiat increpitans praeconia larga salutis. 420 

Praeteriensque videt ponti per litora fratres, 
Praesolidum Simonem, dignum cognomine Petri, 
Andreamque simul, sinuosa volumina lini 
Piscibus insidias disponere marmoris undis. 
„Nunc, inquit, pisces capitis maris aestibus altis, 425 
Sed me si libeat sectari, fortia vobis 
Provenient hominum praepulchra indagine lucra." 
Olli confestim firmato pectore certi 
Retibus abiectis pariter praecepta sequuntur. 



404 vaesana C 1 B, suae sana M, vesana || 407 nomen M, 

v sub in 

nomen C 1 \\ 410 Indemersum C 1 , Submersumlf, Subm. E | corcla 
dolorej||| (m eras. est) C 1 , corda dolore M*, cordse dolore M **, 
corde dolore M*, B** corr. corda; cf. Verg. Aen. I 209 premit 
altum corde dolorem || 411 Sabolorum C\ Zabulonum BV 1 - 2 , 
dialon nunc M *, Zabulonum M** || 412 saecli, longo C 1 || 413 
Sabulorum C\ Zabulonum BV 1 - 2 , dialon liaec M *, Zabulonum 
et M** || 414 Galileaque arva codd., Galilaea per arva Huemer 
l. c. p. 92, Galilaeiaque arva Barth. Arev. || 416 videbnnt, in 
C 1 litt. d in ras. et b ex r factum || 427 praepulcra C X B 

Iuvencus, 2 



18 LIBER I. 

Post fratres Iacobum lohanuemque marinis 430 

Insidias gregibus maculoso innectere textu 
Ut vidit similemque dedit de litore vocem, 
Illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunt 
Ilico sectantes pulcherrima iussa salutis. 

Exhinc per terram Galilaeam sancta serebat 435 
Insinuans populis regni praeconia Christus 
Donabatque citam invalidis aegrisque medellam; 
Et mox crebra procul Syriam iam fama tenebat 
Mille sonans linguis praesentia munera Christi. 
Denique certatim languoris tabe peresos 440 

Diversisque malis nexos, quis longa dolore 
Absumpsit populans membrorum robora tabes, 
Monstrabant Christo; facili sed munere cunctos 
Reddebat propere miranda ad gaudia sanos. 
Iamque animae ipsius morbi saevique fnrores 445 
Et lunae cursum comitata insania mentis 
Discessere gravi sermonis pondere iussa. 
Illum stipantes miracula magna moventem 
Mixtae sectantur turbae Solymique Syrique 
Et Iudaea frequens populis Galilaeaque plebes, 450 
Quos et Iordanis dirimit stagnante fluento. 

Hos populos cernens praecelsa in rupe resedit 
Ac sic discipulis gremium cingentibus infit: 
„Felices humiles, pauper quos spiritus arnbit, 
Illos nam caeli regnum sublime receptat. 455 

His similes mites, quos mansuetudo coronat, 
Quorum debetur iuri pulcherrima tellus. 
Hoc modo lugentes solacia magna sequentur. 
Pabula iustitiae qui nunc potusque requirunt, 
Illos plena manet satiandos copia mensae. 460 

Felix, qui miseri doluit de pectore sortem, 

430 fratres geminos C 1 , geminos superadscr. m. rec. MM\\ 
439 Mille sonans corr. in Mellisonis C 1 , Mille sonis M sed 
sup. I sonans| 441 dolorum MV X || 458 Hoc C^V 1 , Hoc M, 
Hic jB I solacia magna C 1 , solatia ex solatio factum MJR (et n in 
voce sequetur add.), sol. digna || 460 satiandos C 1 , saturandos 



V. 430—495. 19 

Illuni nam Domini miseratio larga manebit. 
Felices, puro qui eaelum corde tuentur, 
Yisibilis Deus his per saecula cuncta patebit. 
Pacificos Deus in numerum sibi prolis adoptat. 465 
Felices nimium, quos insectatio frendens 
Propter iustitiam preniit; liis mox regia caeli 
Pandetur. Gaudete, operum quos iusta tenentes 
Urgebit praeceps stimulis iniuria saevis; 
Plurima nam merces vobis servatur in aethra, 470 
Namque prophetarum fuit insectatio talis. 

Discite, vos hac in terra salis esse saporem. 
Hic sapor amissa si iam virtute senescit, 
Quae salis absumptos acuet substantia gustus? 
Nec quisquam vani post haec superest salis usus, 475 
Ni longe abiectum cuncta ut vestigia calcent. 

Vos estis mundi clarum (ne abscondite) lumen. 
Nam quis praecelsis inpostam rupibus urbem 
Occultare queat? Yestrum sic lumen ad omnes 
Perveniat rerumque decus sub luce serena 480 

Ponatur. Cunctis genitoris gloria vestri 
Laudetur, celsi thronus est cui regia caeli. 

Non ego nunc priscas leges dissolvere veni 
Yertere nec ; veteres ponunt quae iussa prophetae; 
Omnia nam vobis per me complenda manebunt. 485 
Yera loquor, donec caeli terraeque marisque 
Interitus veniat, legis ne littera saltem 
Aut apicis parvi gracilis distinctio deerit, 
Omnia quin fiant digesto ex ordine saecli. 
Si quis enim minimam mandati solvere partem 490 
Ausus erit, pariterque homines audendo docebit, 
Hic minimi nomen caelesti in sede tenebit. 
At quicumque operis proprii moderamina servans 
Inviolata simul tradet praecepta priorum, 
Magnus erit magnique feret trans sidera nomen. 495 

473 si , protinus C 1 || 475 quisquam C 1 , quicquam M E || 479 
sic C 1 (sed c ras.?), sed || 489 digesto C 1 , digesta || 491 audendo 
C X MV\ suadendo 



20 LTBER I. 

Audistis veteris iussum moderamine legis: 
Humano si quis macularit sanguine palnaas, 
Ille reus ferro persolvet vindice poenas. 
Ast ego praecipiam, ne quis consurgere in iras 
Audeat atque odio fratris fervente moveri. 500 

Nam reus hic aequo poenas sub iudice pendet. 
Nec minor illorum convicia flamma sequetur, 
Qui fatui miserive cient sub nomine fratrem. 

Sin offerre voles, venerans altaria, munus 
Et tua tunc tacitae mentis penetralia tauget, 505 

Quod tibi sit cum fratre domi suscepta simultas, 
Munera cuncta illic adytis admota relinque 
Et prius ad pacem properans transcurre petendam. 
Fraterno demum iam conciliatus amori 
Offer grata deo tranquillo pectore dona. 510 

Est tibi praeterea semper contraria virtus 
Corporis; hoc casti celeri curetur amore 7 
Dum rapidae tecum graditur per compita vitae. 
Accusabit enim polluti corporis usus 
Et te sublimi statuet sub iudice vinctum. 515 

Damnatum rapient ad viucula saeva ministri 
Nec prius e tenebris solveris carceris atri ? 
Ultima quam minimi reddatur portio nummi. 

Haut ignota, reor, vobis stat cautio legis 
Corpus adulterio prohibens, sed nunc mea iussa 520 
Occulta internae frenant molimina mentis: 
Nec minus optati quam facti poena luenda est. 

Si te forte oculi dextri laqueaverit error, 
Auctorem miserae properans convellito labis 
Et iaculare procul. Nam membrum perdere refert 525 
Exiguuni, flammis quam totum dedere corpus 
Perpetuisque animam pariter convolvere poenis. 
Et si dextra manus mentem per devia ducit, 



501 aeque C 1 ** M* E \ reddet M (div. scr. pendet) || 504 
volens C 1 \ donis pro munnsR M\\ 511 semper — virtus C^Mat, 
virtus — semper || 521 frenant C X B div. scr. M** Mat, feriant 



V. 496—562. 21 

Erroris causam praestat decidere ferro ; 

Quam totum aeternis corpus concedere flammis. 530 

Praecipiunt veteres ; si quis conubia rumpit ; 
Scribere discidium, iuris feralia verba. 
Sola viri recte discedat adultera tectis, 
Ast aliae maneant, nam casti iura pudoris 
Auctore amittit mulier deserta marito. 535 

Antiquae leges prohibent periuria linguis, 
Sed nostris cedat iurandi audacia iussis. 
Nec fas est homini caelum iurare per altum ; 
Quod sedes Domini, nec quae vestigia gestat 
Terra Dei ; Solymaeve urbis venerabile nomen ; 540 
Quod regis magni propria est ; iurabitur umquam. 
Nec caput in proprium cuiquam iurare licebit ; 
Namque potestatem minimi non esse capilli 
Cernitis ; albumve aut nigrum mutare colorem. 
Est est sufficiatj quod non est dicite: non est. 545 
Quod superest istis ; totum fallaciter aegro 
Suggeret obreptans animo vis tetra veneni. 

Pervulgata diu legis praecepta tenetis ; 
Laedentem semper similis vindicta sequatur; 
Sed tranquilla malum melius patientia vincet, 550 
Ac si quis partem palma percusserit oris ; 
Mox aliam vultus partem praebere memento. 
Auferet aut tunicam si quis vi iudicis instans, 
Cede libens pariterque ferat tua pallia secum. 

Si te forte aliquis passus per mille iubebit 555 
Ire viam gravidique oneris perferre laborem, 
Mox perges aliudque iteris comitabere duplum. 

Si quis egens poscet vel si simulabit egentem ; 
Ex animo miserans largire; aut mutua si quis 
Orabit ; tribue ; et mitem ne subtrahe vultum. 560 

Nec tibi sit placitum ; solis succurrere amicis 
Aut caecis odiis inimicos ducere dignos. 

547 Suggeret &B, Suggerit || 553 Auferet &M, Auferat || 
556 gravemque iteris C 1 (repugnante metro) || 558 si C l MM**, 
se M* 



22 LIBER I. 

Quin ego praecipiani sernper blando esse per omnes 

Obsequio precibusque Deum mollire benignis 

Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent 565 

Adversisque truces animis odiisque sequuntur. 

Nam genitor noster communia lumina solis 

Communesque dedit pluvias iustisque malisque. 

Quod si coniunctos tantum veneramur amicos, 

Quis locus hic iustae poterit mercedis haberi? 570 

Servit amicitiae tantum gens dedita lucris. 

Sed vos perfecto similes estote parenti. 

Sicubi iustitiae pandetur pulchra facultas, 
Devitate oculos hominum; nam nulla manebit 
Merces ; posterius quae factum tale sequatur. 575 

Adplaudet tantum sterilis laudatio vulgi. 
Sed quod dextra facit, faciat; nescire sinistram 
Conveniet; iustis meritis tum digna rependet 
Occulti solus scrutator praemia cordis. 

Sunt, quos praetumidae tollit iactantia mentis ; 580 
Et precibus propriis gaudent adsistere turbas 
Multinuisque diem verbis ducendo fatigant; 
His votis pompae fructus succedit inanis. 
Sed secreta domus precibus penetralia castis 
Claudantur paucisque Deum venerabere verbis. 585 
Scit pater ipse ; tui quae sit trepidatio cordis, 
Nil absente Deo loquimur ; nil abdita clausum 
Pectoris antra tegunt, praesens Deus omnia cernit. 
His igitur votum placeat concludere verbis: 

Sidereo genitor residens in vertice caeli, 590 

Nominis ; oramus, veneratio sanctificetur 
In nobis pater alte tui: tranquillaque muDdo 
Adveniat regnumque tuum lux alma reclaudat. 

563 semper blando esse C 1 , blando semper esse M* 
(postea sem eras. et su factum est), blandum super esse JR || 
573 pulcra BMat V 1 ' 2 , pulchra iusta C\ iusta || 577 quod 
dextra facit faciat C\ — facies M, te quod dextra facias M* 
(postea te deletum et facit s. I. add. est) || 580 iactantia C^Mat, 
iactatio [| 593 lux alma |||j|||||| reclaudat |||||l||||||||||||| C 1 (erasum est 



V. 563-625. 23 

In caelo ut terris fiat tua clara voluntas, 
Yitalisque hodie sancti substantia panis 595 

Proveniat nobis; tua mox largitio solvat 
Innumera indulgens erroris debita pravi; 
Et nos haut aliter concedere foenora nostris. 
Tetri saeva procul temptatio daemonis absit 
Eque malis tua nos in lucem dextera tollat. 600 

Sic etenim genitor populis delicta remittet ; 
Si vestra alterni vobis peccata velitis 
Cedere nec durum erratis intendere pectus. 

Sunt etiam praegrata Deo ieiunia plebis; 
Sed propriam multi faciem foedare laborant, 605 

Quo vanam captent hominum ieiunia famam. 
Tu vero et grato crinem nitefactus olivo 
Laetantem puris de fontibus ablue vultum, 
Ut solus genitor devoti pectoris altum 
Servitium cernens laudet meritumque rependat. 610 

Vanum est defossis terra invigilare talentis. 
Illic aerugo et tineae dominantur edaces, 
Cunctaque diripiunt fures egesta latebris. 
Condite thesauros vobis in vertice caeli; 
Non aerugo illos tineaeve aut horrida furum 615 

Factio diripiet. Yobis ubi condita res est ; 
Illic corda etiam simili dicione tenentur. 
Corporis est lumen, quo publica lumina cernis; 
Sed si pura acies oculis simplexque nitebit, 
Clare totius splendebunt corporis artus. 620 

Sdn vero nequam fuerit parvumque videbit, 
Obscurae incumbent super omnia membra tenebrae. 
In nigras lumen sed si convertitur umbras, 
Ipsis horror erit quantus sine luce tenebris? 

Nemo potest dominis aeque servire duobus, 625 

ampla et patescat), regnuinque tuurn — redundat M *, regnique 
tui — redundet M **, regnumque tuum lux ampla patescat B || 
594 Sic|||| (in eras. est) C\ In M*M || 598 fas est V\ nostris || 
603 inpendere M || 611 terrae BM\\ 617 dicione M, ditione || 621 
parumque C\ pravumque M (sed pra inras.)B, parvumque H 



24 LIBER I. 

Unius aut odiis cedet vel cedet aruori, 

Nec pariter doniinum servus patietur utrumque. 

Haut umquam poterit quis divitiisque Deoque 

Inservire simul; sed vos haec iussa tenete: 

Sollicitet proprio ne vos pro corpore vestis, 630 

Neu faciles victus aegra disquirite cura. 

Nonne animam pluris facimus, quam corporis escas? 

Aut dubitat corpus quisquam praeponere vesti? 

Aerias spectemus aves: num vomere presso 

Terga soli subigunt, iaciunt aut semina farris, 635 

Aut segetum culmos incurva falce recidunt? 

Proveniet tamen his satias potusque cibique. 

Nonne Deo magis est hominum curatio cordi? 

Nec dignum fuerat vestis suspendere curam 

Pectoribus nostris; non, si cubitalia possent 640 

Incrementa suis homines inponere membris. 

Cernite, per pingues agros ut lilia fulgent! 

Non ulli tamen his umquam incubuere labores, 

Nec Salomona illum, cum regni divitis aula 

Afflueret, talis contexit gratia vestis. 645 

Quod si pratorum fruticumque virentia laeta 

Ipse Deus vestit nostris obnoxia flammis, 

Cur vobis potior non est fiducia patris? 

Ergo cibum potum vestemque et inania cuncta 

Gentibus infidis terrenam linquite curam. 650 

Vos potius digne caelestia quaerite regna 

Iustitiamque Dei — spontanea cetera current — , 

Crastina nec vobis curetur copia rerum; 

Quisque dies sibimet satis est pro fraude diurna. 

ludicium vestrum fugiat damnatio saeva; 655 

Nam Dominus iuris vestri documenta sequetur, 

634 num C\ non |) 642 fulgent ante florent erat, sed era- 
sum est C 1 , fulgent-RF 1 , florent div. scr.pro fulgentM ]] 643 la- 
bores c ligones' C\ labores M (div. scr. ligones), ligones M idiv. 
scr. labores) || post 645: Naturale bonum terris commune pla- 
cebit C 1 ^ 1,2 , inter lineas suppl. BMMp, deest C s Ber. etc; 
hic versus scholiasten sapit 



V. 626-687. 25 

Quae vos in terris statuetis tempore capti: 
Mensuram tibi, quam ponis, portare necesse est. 
Cernis adhaerenteni festucam in lumine fratris, 
Nec tamen in proprio tignum consistere sentis 660 
Atque oculuni prius alterius purgare laboras; 
Deripe sed proprio fallax de lumine lignuru, 
Tunc minimam alterius curabis demere aristam. 
Ne canibus sanctum dederitis neve velitis 
Turpiter inmundis iactare monilia porcis. 665 

Namque illa in coeno pedibus subiecta iacebunt 
Conversique sues vasto vos vulnere rumpent. 

Poscenti dabitur, quaerens inventa tenebit, 
Pulsantique aditus foribus pandetur apertis. 
Yos homines natis panem poscentibus omnes 670 

Non lapidem dabitis piscemve petentibus anguem; 
Yos, inquam, rigidi, quibus alte est insita cordis 
Durities, vestris dabitis semper bona natis. 
Indulgens hominum genitor bona mitia digne 
Quam praestare magis gaudet poscentibus aequis!675 
Quae cupitis vobis hominum benefacta venire, 
Haec eadem vestro cunctis praestate favore. 
Haec legis summa est, hoc ius dixere prophetae. 

Ite per angustam, iusti, super aethera portam. 
Quam lata et spatiosa via est, quae limite laevo 680 
Praeruptum convolvit iter caligine mortis, 
Innumeraeque illam penetrant per prona catervae! 
Yitalis vastis stipatur semita saxis, 
Celsaque vix paucos ducit per scrupea virtus. 
At si quos nimium fallax inlexque malorum 685 

Planities suasit deformi lubrica lapsu, 
Arripit hos pronosque trahit velut impetus amnis, 

post 657: Haec eadem vobis Genitor servabit in aethra 
C^JRF 1 - 2 !,, suppl MMpBerT, seq.post671 A, deest C*Med; 
versus spurius esse videtur, nam nihil aliud eo dictum est ac 
versibus 656 et 658 || 660 lignum ex tignum factum C 1 fl 662 
lignum C n , trabem E V\ tignum [| 679 sup |||||||||||| aethera C 1 
(sidera eras. est), supra sidera sed pra in ras. M, super aethera 
M || 687 Arripit C x jR*, Abripit MR** 



26 LIBEE I. 

Aut alacer sonipes ruptis effrenus habenis, 
Aut rectoris egens ventosa per aequora puppis. 

Observate illos, falso qui nomine vobis 690 

Insidias faciunt appellanturque prophetae. 
Hos ovium species vestit, sed saeva luporum 
Pectora fraude tegunt, lacerantque incauta trahentes 
Agmina cedentum, saevus quos decipit error. 
Fructibus e propriis noscuntur talia monstra; 695 
Quemque petat finem fallax doctrina videndum est. 
Nam neque de tribulis ficus nec sentibus uvas 
Provenisse umquam ruris per terga notastis. 
Utque arbor proprio vestitur germine pomi, 
Sic dolus illorum fructu monstrante patescit. 700 

Non ego palpantum verbis et honore movebor, 
Nec, me quod dominum praeblanda adolatio dicet, 
Praemia caelestis capient spontanea sedis. 
Illi sed merito gaudebunt munere regni, 
Qui facient nostri genitoris iussa volentes. 705 

Adveniet mox summa dies, quae iure severo 
Praemia iustitiae tribuet scelerique gehennam. 
Tunc mihi multorum clamabit talia fletus: 
Nonne tuo quondam magnae sub nomine nobis 
Virtutes sanctis domuerunt omnia iussis? 710 

Saepe etiam nostra est vox adnumerata prophetis 
Servivitque tuo nobis sub nomine daemon. 
Tunc iurabo illis, quod talis cognita numquam 
Yita mihi est hominum, gestis quae sordet iniquis. 

Quisque meis monitis auresque et facta dicabit, 715 
Hunc aequabo viro solidis fundamina saxis 
Ponenti, librata super cui moenia surgent. 



694 cedentum M (sed totus v. a m. II inter lin. suppl. 
est), edentum C\ credentum B [| post 696: Quapropter rerum 
molicio perspiciatur C 1 M (molitio), deest BC* Mat LAdd u 2 Ber 
HSgBod, postea add. MpT, virgula inclusus et circumscriptus 
V 2 ; manui scholiastae debetur || 702 praeblanda C l B | adolatio 
vel adulatio O (sed primum in optimis) \\ 703 capient C\ capiet || 
705 facient C 1 , faciunt 



V. 688—750. 27 

Illa donius pluviis ventisque inlaesa ruanebit 
Torrentumque minas firmato robore vincet, 
Haerent inmotae quoniam fundamina petrae. 720 

Qui vero auditu tantum mea iussa tenebit 
Diversisque procul factis per lubrica perget, 
Hunc similem faciam, volucri qui fulcit harena 
Fundamenta domus; primo cui flamine venti 
Et pluvia infusis coepit cum incumbere rivis, 725 
Omnis subverso procumbit pondere moles 
Insequiturque gravi tectorum strage ruina." 

Talia dicentem magna admiratio plebis 
Inmensum stupuit, quoniam transcenderat alte 
Doctrinam veterum Christo concessa potestas. 730 

Denique linquentem celsi fastigia montis 
Stipabat gaudens populorum turba sequentum. 
Ecce sed horrenda confixus viscera tabe, 
Quem toto obsessum foedarat corpore lepra, 
Procubuit venerans iuvenis Christumque precatur: 735 
„Ut caream tandem languoris pondere tanfci, 
Sufficiet voluisse tuum." Tum dextera Christi 
Attactu solo purgavit lurida membra. 
Incolumique dehinc celare haec gaudia iussit, 
Et legi parens offerret munera templo. 740 

Inde recedenti supplex se protinus offert 
Centurio et precibus proiectus talibus orat: 
„Inpubis pueri cruciatur spiritus aeger, 
Cuius cuncta repens membrorum munia languor 
Dissolvit vitamque tenet iam poena superstes. 745 
Sed iussu miserere precor ; nam tecta subire 
Crimina nostra vetant vitae lucisque parentem. 
Nunc verbo satis est iubeas remeare salutem. 
Subiectos mihi saepe viros sic nostra potestas 
Officiis verbo iussis parere coegit." 750 

724 flamine C 1 ^ 1 - 2 , flamina || 725 infusis C 1 M (in ras.) V\ 
effusis || 736 caream C\ careat || 737 Sufficiat C\ Sufficiet || 739 
celare haec gaudia U, om. haec C x M*V y ' % || 740 offerret B, 
offerre M *, offers C 1 



28 LIBER I. V. 751—770. 

Dixerat. Ille viri motus precibusque fideque 
Talia conversus populo dat dicta sequenti: 
„Haut umquani talem memini me gentis avitae 
Invenisse fidem; sed veris discite dictis, 
Quod multos homines diversis partibus orbis 755 

Progenitos caeli regnum sublime vocabit 
Cum patribus nostris vitali accumbere mensae, 
Progenies quorum caecis demersa tenebris 
Dentibus horrendum stridens fietumque frequentans 
Perpetuis poenam cruciatibus acta subibit. 760 

At tibi iam iuvenis mentis virtute fidelis, 
Ut credis ; veniet fructus cum luce salutis." 
Dixerat et dicto citius cum voce loquentis 
Ad puerum celeris transcurrunt munera verbi, 
Ingressusque domum miles properante recursu 765 
Praevenisse Dei laetatur dona medentis. 

Aedes inde Petri sanctus penetrabat Iesus, 
Cuius anhela socrus aestu febrique iacebat. 
Utque illi dextram tetigit salvator Iesus, 
Sana ministerium praebebat femina mensis. 770 

post 761 add. est: Obtenes quae cupis rogando sapienter 
extemplo C^TSg*; versus non est || 767 Mesus C 1 1| Subscriptio: 

SAPIENTISSIMl VIRI IVVENCI XPIANI EVANGELIORVM 
LIBER PRIMVS EXPLICIT C\ EXPLICIT LIBER PRIMVS 

M B V, add. GAl VEIT AQVILINI SIVE IVVENCI VERSVS 
EVANGELIQRVM Ber. 



LIBER SECUNDUS. 



Iamque dies prono decedens lumine pontum 
Inciderat, furvamque super nox caerula pallam 
Sidereis pictam flammis per inane trahebat: 
Cum multos homines mentis languore ruentes 
Devinctosque animam furibunda daemonis arte 5 

Certantes populi caeca iam nocte ferebant. 
Sed verbum Christi tanto languore remoto 
Omnibus indulgens praebebat munera Patris. 
Ecce sed exorta maior cum luce tumultus 
Gratantis populi cum tnrbis; anxius ille 10 

In mare velivolum celsam deducere iussit 
Discipulis puppim. Precibus tum scriba profusis 
Navigio Sancti pariter poscebat abire. 
Olli Christus ait: „Quo me tu, scriba, sequeris? 
Vulpibus in saltu rupes excisa latebram 15 

Praebet, et aeriis avibus dat silva quietem; 
Ast hominis nato nullis succedere tectis 
Est licitum: gentis sic sunt molimina vestrae." 

Inscriptio:^ INCIPIT LIBER SECVNDVS CALVETII AQVI- 
LINI Inde Philippus ait . . . cernes dubitare quiesce | et pro- 
prios huc saepe greges ad pocula duxit | Progrediens inde na 
oculis tueri licebit | Ad hoc seruator talia dicta detulit; C 1 
(cf. II 109 et 264), INCIPIT LIBEE SECVNDVS MB (om. 
liber) V \\ 2 fulvamque C 1 || 5 Deuinctasque animas scelerata 
f furibunda' daem. C l , Deuinctosque animnm sed furibunda pro 
scelerata V^Mp \\ 6 Certantes C l AT, Certatim || 11 mare mul- 
tisonum velibolum C 1 \\ 15 latebras C 1 \\ 18 molimina intentio 
vestrae C 1 , molimina vestrae Y 1 A Ber P 1 M** (locus vacuus 
relictus erat), est intentio vestrae 



30 LIBER II. 

Tunc e discipulis unus sic ore rogabat: 
„Ultima defuncto debentur niunera patri, 20 

Sed spatium tribuat tua nobis, Sancte, voluntas, 
Ut liceat miseri genitoris condere corpus." 
Christus ad haec: „Xtiner melius comitabere nostrum 
Et sine defunctis defunctos condere terrae." 

Conscendunt navem ventoque inflata tumescunt 25 
Vela suo ; fluctuque volat stridente carina. 
Postquam altum tenuit puppis, consurgere in iras 
Pontus et immissis hinc inde tumescere ventis 
Instat et ad caelum rabidos sustollere montes; 
Et nunc mole ferit puppim nunc turbine proram 7 30 
Inlisosque super laterum tabulata receptant 
Fluctus disiectoque aperitur terra profundo. 
Interea in puppi somnum carpebat Iesus. 
Illum discipuli pariter nautaeque paventes 
Evigilare rogant pontique pericula monstrant. 35 

Ille dehinc: „Quain nulla subest fiducia vobis! 
Infidos animos timor inruit!" Inde procellis 
Imperat et placidam sternit super aequora pacem. 
Ille inter sese timidis miracula miscent 
Conloquiis, quae tanta siet permissa potestas, 40 
Quodve sit imperium, cui sic freta concita ventis 
Erectaeque minis submittant colla procellae. 

Iam Gerasenorum steterat sub litore puppis; 
Ecce sed egresso iuvenis — mirabile dictu — 
Occurrit, miseram cui mentem spiritus ater 45 

Inmunda implebat lacerans virtute furoris. 

27 consurgit C 1 \\ 28 immissis C l M, inmensis U || 29 pro 
hoc versu tres: Ventorum rabies mixtis hinc inde procellis f In- 
stat' coepit et ad caelum rabidos subtollere montes Pontus et 
abruptos tollit trans sidera montis C\ Instat M, Cepit B, 

i instat 

Coepit V 1 | rabidos C x M*Il** || 40 quae tantanta sibi et C\ quae 
tanta sit ei M*R (qualis sit ei M **), quae tanta sibi V 1 A L, quae 

a a 

tanta sit F 2 (sed lt in ras.), q, tanta fi& MpTGd; cf. Korn 
Die Handschrr. der h. e. des Iuuencus Leipzig 1870 p. 25, gui 
recte conicit siet; Huemer l. c. p. 85 s. fuat 



V. 19-78. 31 

Illi grata domus tetris habitare sepulcris; 

Nee poterat rapidum quisquam retinere furorem, 

Fortia quin etiam rumpebat vincula ferri 

Scindebatque graves ut lanea fila catenas. 50 

Et iam compedibus levis insultare solutis 

Ludus erat saxisque ferum concidere pectus. 

Isque ubi pergentem Christum per litora vidit, 

Cum clamore ruit longeque accurrit adorans: 

„Eegnantis semper Domini certissima proles, 55 

Oramus, ne nos solitae regionis ab oris 

Excutias longe tormentis excruciatos. 

Nam nomen legio est nobis multosque sub uno 

Nomine consociat flatus vis sola nocendi. 

Cernis, ut inmundi subigant haec pascua porci? 60 

His saltem liceat rabiem satiare repulsain, 

Per Patris altithroni nomen sublime rogamus." 

Imperat his hominis mentem dimittere Christus 

Porcorumque sinit gregibus finire furores. 

Iamque hominis stupidum decusso daemone pectus 65 

Insperata suae veneratur dona salutis. 

Et iam praecipites scopulorum margine porci 

In mare coniecti properant disperdere vitas. 

At vero e speculis miracula tanta paventes 

Diffugiunt urbisque ruunt ad tecta subulci 70 

Et famam accendunt populosque ad litora cogunt. 

Insanum vero iuvenem postquam resipisse 

Credere cernentum populorum turba coacta est ? 

Orabunt pavidi, regionem linqueret illam. 

Inde domum repedat terrarum lumen Iesus. 75 

Ecce revertenti iuvenis torpentia meinbra, 
Officium quorum morbus dissolverat aeger, 
Ante pedes Christi lecto posuere cubantem. 

48 poterapiduni C\ rabidum MB || 49 Fortia ||||||j|| C 1 
(Ferrea erasum esi), Ferrea V 1 Mp, Fortia M B | 'ferri' mebris 
C\ membris V^Mp, ferri MB || 65 decusso C\ discusso || 68 
collecti C\ coniecti V\ deiecti Jf, disiecti B || 77 aeger &B 
V 1 T, acer 



32 LIBER II. 

Queni miserans animo verbis conpellat Iesus: 
„Adsit certa tuae, iuvenis, constantia menti, 80 

Nam tibi praeteritus vitae donabitur error." 
Hoc dictum scribae mentis per operta malignae 
Carpebant, quod verba Dei virtute ferenda 
Protulerat Christus. Sed pectora talia cernens, 
„Hoc, inquit, verbum scribarum dicta retractant. 85 
Quod quanto levius fuerit dixisse sequentis 
Et dicti et facti pariter virtute probabunt, 
Et mihi concessum peccata remittere cernent. 
Quapropter iuvenis, firmato corporis usu 
Surge vigens stratumque tuum sub tecta referto." 90 
Surrexit lectumque humeris iam fortibus aptat, 
Per mediumque vigens populi mirantis abibat. 
Tunc timor et laudes Domini per pectora plebis 
Concelebrata simul miracula laeta frequentant. 

Progrediens tunc inde ad vectigalia vidit 95 

Consessu in medio Mattbaeum; protinus ergo 
Discipulis haerere iubet. Nil ille recusans 
Imperio Christi paret gaudetque secutus. 

Inde iter ingrediens simili sermone Philippum 
Hortatur comitemque suis adscivit amicis. 100 

Ille ubi cognovit Christi viresque viamque, 
Ut primum iusto concurrit Nathanaheli , 
„En nostris, inquit, concessum est surgere saeclis, 
Quem voces veterum et sancti cecinere prophetae. 
Hunc genuit veniens * Davidis origine Ioseph, 105 

Nazara cui felix patria est et nomen Iesus." 
Ille refert: „Genuit quicquam si Nazara, miror, 
Quod dignum tantis umquam virtutibus esset." 
Inde Philippus ait: ,.Cernes, dubitare quiesce." 

84 Christus &M**, scs E M* || 90 referto &M, rrporta 
B et div. scr. in &MW 109 Cernis &V 1 *, Cernens M, Cernes 
BMp V 1 **; deinde hic versus omissus erot et in rnargine infe- 
riore postea suppletus est: Progrediens vide nam oculis tuere 
licebit C\ deest B, legitur post v. 109 MLAT**^ (tueri, A 
tuere); iam Arevalus suspicatus est hunc versum glossam esse 



V. 79—142. 33 

Illum ubi tendentem longe respexit Iesus: 110 

„Vir venit huc, inquit, cui pectora nescia falsi 
Virtutem puram servant sine fraude maligna." 
Ille sub haec: „Ubinam vel quo me tempore nosti?" 
Cui Dominus dicta haec divino pectore promit: 
„Cuni te diffusae tegerent umbracula ficus, 115 

Ante etiam quam te vocitarent verba Philippi, 
Vidit et elegit comitem te spiritus auctor*" 
Talibus attoniti sequitur vox Nathanahelis : 
„Progenies veneranda Dei ; rex inclite gentis, 
Tu populis manifesta salus vitaeque magister." 120 
Christus ad haec: ; ,Facilis suasit tibi credere virtus, 
Arborea quod te vidi recubare sub umbra; 
Sed maiora dehinc rerum miracula restant. 
Cernetis pariter totum se scindere caelum 
Atque Dei celeres aethram penetrare ministros, 125 
Inde hominis nato claram deferre coronam." 

Interea thalamis conubia festa parabant 
In regione 'Chanan, ubi clari mater Iesu 
Nato cum pariter convivia concelebrabat. 
Vina sed interea convivis deficiebant. 130 

Tum mater Christum per talia dicta precatur: 
„Cernis ; laetitiae iam defecisse liquorem? 
Adsint, nate 7 bonis ex te data munera mensis." 
Olli respondit terrarum gloria Christus: 
? ,Festinas ? genetrix; nondum me talia cogit 135 

Ad victus hominum tempus concedere dona." 
Mensarum tunc inde vocat laetata ministros 
Mater et imperiis nati parere iubebat. 
Sex illic fuerant saxis praepulchra cavatis 
Vascula, quae ternis aperirent ilia metris. 140 

Haec iubet e fontis gremio complere ministros. 
Praeceptis parent iuvenes undasque coronant 

111 inquid C\ iustus || 112 'maligna'nocendi< C 1 1| 120 
populis manifesta salus C 1 V 1 Mp (C 1 'manif.' ter. s.), terraeque 
salus || 140 metretis T* L (glossa in V 1 ) Reusch. Huem, \\ 141 
ministris C 1 

Iuvencus. 3 



34 LIBER II. 

Couipletis labiis lapidum; tum spuma per oras 

Commixtas undis auras ad summa volutat. 

Hinc iubet ; ut summo tradant gustanda ministro. 145 

Ille ubi percepit venerandi dona saporis 

Nescius, in vini gratum transisse liquorem 

Egestas nuper puris de fontibus undas, 

Increpat ignarum sponsum, quod pulchra reservans 

Deteriora prius per mensas vina dedisset. 350 

His signis digne credentum discipulorum 

Perpetuam stabili firmavit robore mentem. 

Inde ubi Iudaeis aderant sollemnia paschae ; 
Ad Solymos direxit iter temploque subibat. 
Repperit hic populum venalia multa locantem: 155 
Pars vendebat oves ; pars corpora magna iuvencum ; 
Pars inhians nummis artem numerare vacabat. 
Restibus hic Christus conectit verbera flagri 
Et tales populos sancta proturbat ab aede ; 
Et mensas vertens aeris profundit acervos 160 

Et superincrepitans : ;? Procul haec auferte profani ; 
Ut meus hic genitor ; non sordida lucra colantur. u 

Tum poscens signum plebes Iudaea fremebat ; 
Quo fidens animos in talia facta levaret. 
Yentura obscuris tunc Christus talia miscet: 165 

;; Solvite pollutis manibus venerabile templum 
Hoc, ego restituam ; cum ^tertia lumina solis 
Incipient rutilam terris infundere luceru." 
Illi inter sese tractantes murmure caeco: 
„Hoc ; aiunt ; vix sex et quadraginta per annos 170 
Constructum veteris regni molimine templum 
Tu poteris tribus in spatiis renovare dieruin?" 
Hoc verbum quondam post tempora debita digni 
Cognovere viri ; proprio de corpore Christum 
Delubrum dixisse Dei. Sed signa videntes 175 

Tum multi cepere fidem Sanctumque secuti. 

Nocte sub obscura celso sublatus honore 

149 ignarus C 1 || 162 colantur C 1 V 1 , cola|i!tur M, colatur 
B || 164 animas C 1 



V. 143—205. 35 

Primorum procerum Iudaei nominis unus 
Venit et ad Christum submissa voce profatur: 
;; Haut dubium est ; quod larga Dei te ; Sancte, vo- 

luntas 180 

Humanis lucem concessit surgere rebus; 
Nec quisquam tantis tribuet miracula signis ; 
Ni comitata Dei iubeat splendescere virtus." 
Cbristus ad haec: ;; Iteris iusti si culmina quaeris, 
Nullus ad excelsum poterit conscendere regnum ; 185 
Reddita ni penetret nascendi exordia rursus 
Atque novam capiat divino munere vitam." 
Ille autem tantis stupefactus corda loquellis: 
„Hoc ; inquit ; nostrae non est comprendere mentis. 
Quis poterit coeptae revocare exordia vitae? 190 

An rursus senior correptet in alvum 
Ut novus in lucem veniat vitamque revolvat?" 
Ille sub haec: ;; Liquido si quis de fonte renatus 
Et flatu sancto rudibus consistere membris 
Coeperit ; aetheriam liber conscendet in aulam. 195 
Terrenum corpus terreno corpore natum est ; 
Spiritus haut aliter similem generat sibi flatum. 
Spiritus hic Deus est, cui parent omnia mundi. 
Hic ; ubi vult ; quocumque volat vocemque per auras 
Iactat, sed nescis, quae sint exordia vocis ; 200 

Quamque petant eius currentia flamina partem. 
Quisque igitur iustae repetit primordia vitae ; 
Hunc similem sancti flatus revirescere certum est." 
Et Iudaeus ad haec: „Nil horum cernere possum." 
Talia tum Christus: ;? j3olymoruni magne magister ; 205 

182 tribuet C 1 , tribuat B, ageret M || 187 munere C^B, 
nuinine M\\ 191 An C X B, Aut M \\ 192 Ut C X B, Et M\ revol- 
vat MMp V 1 , resolvat C 1 , resumat B div. ser. in V 1 || 203 re- 
virescere e coniectura Beuschii, cui assentitur Huemer, sed iam 
in C 2 legitur; revivescere C 1 , reviviscere B, reviscere M \\ post 
205 add. est: Israhelitarum sublimis gloria gentis C X B, aberat 
hic versus et atramento pallido in margine suppletus est M, de- 
est C 2 ; versus glossa est hoc loco minus apta, nam I 207 paene 
isdem verois Simeon Iesum puerum Jaudat 

3* 



36 LIBER II. 

Tune etiam menteni vitae de lumine raptam 

Demergis praeceps furvis, miserande, tenebris, 

Nec potes obtunso comprendere talia sensu? 

Ecce fides nulla est, tantum terrestria dixi! 

Quid, . si caelestes vires conscendere sermo 210 

Coeperit et superas rerum comprendere formas? 

Quis vestrum duram poterit mihi pandere mentem? 

Accipite ergo, novis quae sit sententia rebus. 

Sidereum nullus poterit conscendere caelum, 

Ni solus, caeli qui missus venit ab aula, 215 

Idem hominis natus, caeli qui in sede moratur. 

Ut serpens olim regionibus in desertis 

Moysei manibus summo sublatus honore est, 

Sic hominis natum tolli in sublime necesse est, 

Ut, quicumque fidem mentis penetralibus altis 220 

Illius ad nomen statuit, sub turbine saecli 

Proculcet pedibus letum et trans sidera surgens 

Sublimis capiat donum inviolabile vitae. 

Namque Deus mundum tanto dilexit amore, 

Eius ut in terras descenderet unica proles 225 

Credentes Domino vitae iunctura perenni. 

Nec Deus hunc natum disquirere iufe severo 

Iudiciove truci terras expendere misit, 

Mitia sed populis veniant ut munera vitae. 

Namque ubi certa fides fuerit conplexa salutem, 230 

Non erit ulla illic anceps agitatio iuris. 

Ast ubi dona procul fuerint exclusa medellae, 

Iam propria ipsorum mentem damnatio torquet; 

Unica nam Domini fuit his incognita proles. 

Adventum lucis miseri fugere superbi 235 

Et magis amplexi caecas tenuere tenebras. 

Sic quicumque malis mentem maculaverit actis, 

In tenebras pavidus refugit, ne lumine claro 

Sordida pollutae pateant contagia mentis. 

218 Mosgi C\ Moysei M, Mosei B || 221 nomen C X M, nu- 
men || 236 tenebras C 1 Mp, latebras || 238 In C7 1 , Ad 



V. 206-*267. 37 

At quicumque piae tenuit vestigia vitae, 240 

Ad medium properat lucemque nitescere gaudet, 
Splendeat ut claris virtutis gloria factis." 

Inde Galilaeam repetit servator Iesus. 
Praeteriens sed forte venit Samaritida Sichen. 
Illic fundus erat, Iacob de nomine pollens, 245 

Et puteus gelido demersus in abdita fonte. 
Sederat hic rapido salvator anhelus in aestu, 
Discipulique escas mercantes moenibus urbis 
Passim dispersi solum liquere magistrum. 
Moenibus egrediens Samaritis femina venit 250 

Hauritura cavis putei penetralibus undas. 
Olli Christus ait: „Laticis da, femina, potum" 
Respondens mulier: „Mirum mihi praecipis ; inquit, 
Ut tibi Iudaeo mulier Samaritica potum 
Dispernens veterum Samaritum iussa ministrem." 255 
Tum servator ait: „Domini si munera nosses, 
Et quis te sitiens putealia pocula poscat, 
Tu potius peteres, vivam tibi traderet undam." 
Illa sub haec: „Puteus gremium sinuatur in altum, 
Urceus est nullus nec sunt tibi vincula funis; 260 
Unde igitur poteris undam mihi tradere vivam? 
Num tu maior eris nostri virtute parentis? 
Hunc Iacob etenim puteum cum prole bibebat, 
Et proprios huc saepe greges ad pocula duxit ." 
Olli respondit mundi regnator Iesus: 265 

; ,Ex ista plene nullus satiabitur unda, 
Nam rursus sitiet-, sed nostri dona liquoris 

243 Servator WV^Add, Salvator || 244 Sichen C\ Sichae 

MBV 1 , Sichem F 2 (sicaem) Mat Ber || 245 Iacob de C\ Ia- 
cobi M, Iacob cognomine B \\ 247 salvator C*B**, servator || 
post 252 additus est Me v.: Illam deposcit potum sibi tradere 
Christus C 1 , ordine inverso v. 252/3 leguntur in V 1 -*, v. 252 
solus legitur in Bom, alter versus in ceteris omnibus quos co- 
gnovi, sed sine dubio ille genuinus est \\ 263 Hunc — puteum C 1 
B, Hoc — puteo M || 265 Ad haec servator talia dicta detulit 
M solus (versus genuinus ad marginem adpictus est || 266 plene 
C^B, ad plenum Mat, plane M V 1 



38 LIBER II. 

Ardorem excludent aeterna in saecla bibendi. 

Dulcia provenient nostri cui pocula fontis, 

Largior inde fluet vitalis gratia fluctus. 270 

Sed desiderium nostrae si te capit undae, 

Excitus veniat tecum mox urbe maritus." 

Coniugio sese mulier negat esse revinctam. 

Tunc sic prosequitur mentis perspector Iesus: 

„Femina ; veridicis loqueris de coniuge verbis. 275 

Nam tu conubiis nexa es iam quinque viroruin ; 

Nunc aliena super thalamorum vincula tollis." 

Tum mulier: ;; Sanctum te certum est esse prophetam. 

Sed nostri istius venerandum montis in arce 

Praeceptum nobis quondam liquere parentes, 280 

At vos in Solymis orandum dicitis oris" 

Talia dicenti mox talia reddit Iesus: 

;; En aderit tempus, montis cum vertice vestri 

Omnibus et Solymis aberit veneratio longe. 

Sed nunc certa salus Iudaeis surget ab oris ; 285 

Et nunc instantis cursus iam temporis urget ; 

Cum veri sanctum genitorem errore remoto 

Cultores iustis armati legibus orent. 

Spiritus his ac plena fides erit et pater altus 

Talia conquirit cultorum pectora terris." 290 

Illa dehinc: „Scimus, quod Christus nuntius orbi 

Adventu proprio vitalia saecula pandet." 

Et tum peccantum largus miserator Iesus 

Se lumen terris Christum venisse fatetur. 

Et iam discipuli reduces stupuere magistrum ; 295 

Quod secreta illis potiretur femina verbis. 

At properans urnam mulier pro fonte reliquit 

Et populum totis eduxit moenibus urbis. 

Omnia nam memorat, sibimet sermone prophetae 

285 surget C X M, surgit B, venit V^Mp || post 289 legitur 
et div. scr. esse in margine significatum est: Spiritus atque fi- 
des aderit simul et pater altus C 1 , hic versus solus pro v. 289 
Mat Mp || 293 peccantis C 1 1| 294 Christus C 1 \\ 296 illius M* 
B*V**Mp*, illis M**R**V\ illi C x Mp** 



V. 268—333. 39 

Gesserat ipsa prius quaecurnque, ex ordine dicta. 300 

Tum propere Christum fusae petiere catervae. 

Discipuli interea rogitabant, sumeret escas. 

Ille satis sibi pulchrorum superesse ciborum 

Respondit. Sed tum mirantum discipulorum 

Inter se occultis currebat sermo loquellis: 305 

„Forte aliquis prior hic epulas dedit ante magistro, 

Nostras ut merito satiatus respuat escas." 

Ille sed internae cernens molimina mentis: 

„Hae mihi sunt epulae, pectus satiabitur istud, 

Si faciam magni genitoris iussa per orbem. 310 

Quattuor hinc menses laetae ad primordia messis 

Frugiferae aestatis certe superesse putatis. 

Erigite ergo oculos, albentes cernite campos, 

Cunctaque maturam iam rura exposcere messem. 

Nunc quicumque metet, pulchri mercede laboris "315 

Yitalique dehinc gaudebit fruge redundans 

Et sator accipiet messorum gaudia laetus. 

Yos ego nunc misi gravidam succidere rnessem, 

Quae non est vestro sulcis inserta labore. 

Yos aliena bonae ditabunt munera frugis." 320 

Talibus adloquiis comitum dum pectora complet, 

Ecce Samaritum populi venere rogantes 

Exorantque illic geminos inpendere soles. 

Iamque fides multos plebis fundaverat alta; 

Nec iam femineis tantum concredere verbis 325 

Ipsos, sed coram virtus manifesta docebat, 

Yenisset saecli quod iam servator Iesus. 

Iamque Galilaeam remeaverat in regionem, 
Quondam ubi fontanas vino mutaverat undas. 
Regius hic iuvenis, cui natum morbus anhelo 330 
Ardore extremis vitae torrebat in oris, 
Comperit ut Christum certo remeasse recursu, 
Advolat et precibus subolis pro sorte profusis 

323 inpendere C 1 ^ (C 1 imp.), expendere M II 331 Ardore 
C 1 ^, Ardoris M 



40 LIBER II. 

Orabat, celeris deposcens dona salutis, 
Ne prius ad letum natus traheretur acerbum. 335> 
Christus ad haec: „Signis nisi suadeat omnia virtus,. 
Non erit ulla fides; sed perge et sospite vita 
Aedibus in vestris dulcem complectere natum. 
His verbis fructum mox perceptura salutis 
Pulchra fides animum laetanti in pectore firmat. 340 
lamque iter ingresso properantibus obvia servis 
Nuntia fama venit pueroque in luminis oras 
Limine de mortis subitam remeasse salutem. 
Ille ubi cognovit, certum concurrere tempus 
Sanantis Christi verbis, seseque domumque 345 

Mancipat amplexus fidei venerabile donum. 

Forte dies epulis multos sociaverat unis, 
Publica conductis qui vectigalia lucris 
Professi rapiunt alieno nomine praedam. 
Hos cum discipulis simul accipiebat Iesus. 350 

Ecce Pharisaei occulto reprehendere risu, 
Quod legis doctor convivia talia iniret. 
Ule sed inspiciens, quid pectora clausa tenerent: 
„Non, inquit, medicis opus est, ubi fortia membra 
Intemerata salus vegetat virtutis honore. 355 

Aegris sed merito miserans adhibenda medella est. 
Discite nunc saltem, iubeant quid verba prophetae: 
Non ego sacra magis quam mitia pectora quaero. 
Haut etenim iustos veni ad directa viantes, 
Sed revocare malos peccantum a limite gressus." 360 

Ecce sed e numero mirantum munera Christi 
Unus Iohannis quaerebat discipulorum, 
Cur ipsi legis ieiunia crebra tenerent 
Nullaque sub Christo plebes ieiunia ferret. 
Christus ad haec contra placido sic ore profatur: 365 

347 unis C X M (div. scr. una), tmus B Mat || 353 clausa, 
'saeya' C\ saeva || 355 'viresque ministrat' uirtutis honore C\ 
viresque ministrat Mat Mp div. scr. in F 2 , virtutis honore || 
356 miseris C*Mat, miseraus || 360 limite G 1 Mat Mp Ber, li- 

mine iHf, limine 



V. 334—394. 41 

„Qui sponsi laetis comitantur vota choreis, 
Non praesente illo ieiunia tristia portant. 
Iamque dies aderit, cum sponsus turbine saecli 
E medio comitum rapietur: tristibus illi 
Spondebunt animos lacrimis horrore ciborum. 370 
Quam stultum est, rudibus veteres subtexere pannos 
Vestibus, ut turpis peius scissura patescat? 
Aut utribus calidum tritis committere mustum, 
Quis ruptis totum sequitur disperdere vinum? 
Sed rudibus rectum est utribus spumantia musta 375 
Condere: sic vinum conservant fortia vasa." 

Talia tractanti percussus pectora luctu 
Ecce sacerdotum princeps procumbit adorans 
Et sibi defunctam — funus miserabile — natam 
Implorat lacrimans, certamque venire salutem 380 
Defunctis etiam poscebat munera Cbristi. 
Haut mora, consurgens graditur servator Iesus. 
Progressi mulier sequitur vestigia servans, 
Quam languore gravi bis sex labentibus annis 
Carpebat fluxus macerans sine fine cruoris 385 

Viribus absumptis et toto corpore fessam. 
Pectoris haec tacitam volvebat credula mentem 
Arcano secumque fide iam certa tenebat, 
Actutum fesso fugeret quod corpore tabes, 
Extremam Christi posset si tangere vestem. 390 

Haec ubi per populum summi pendentia pepli 
Fila manu trepida tractavit ; protinus ille 
Et causas morbi et credentia pectora cernens 
Concessit celerem tali cum voce salutem: 

post 370: Languida concipient animis ieiunia flentes C l , 
in margine adscriptus M, ante 370 V x Mat, vers. spurius solus 
B || 372 ruptis MatC s , utrisque M (in marg. turpis) | peior M 
M*, peius C X B** div. ser. in M | 'patescafnotetur' C 1 \\ 377 
percussus C x Mat, perculsus || 385 macerans quamquam prima 
syll. producitur, manans Koenig, lacerans Arevalus; C 1 pergit 
sic: Carpebat soluens morbos pallore virente •> Viribus absumptis 
et to corpore fessa s Viscerib; siccis fluxu sine fine cruoris s 
Pectoris etc. 



42 LIBER II. 

„Accipe 7 quod meruit fidei constantia, munus." 395 
Et mox restricto viguerunt sanguine venae. 
Postquam perventum est 7 ubi funera virginis, ingens 
Plangentis populi fremitus clangorque tubarum 
Ultima supremae celebrabant munera pompae: 
„Abscedant, inquit, tectis haec tristia vestris. 400 
Namque puella iacet placido demersa sopore, 
Defunctam retur flentum quam nescia plebes." 
Talia dicentem ridentum turba reliquit, 
Quod morte abreptam dixit dormire puellam. 
Sed Christus, leti victor vitaeque repertor, 405 

Frigentis dextram dignatus prendere dextra 
Surgere mox iussit miranda ad gaudia patris. 

Inde revertenti clamor se protinus offert 
Caecorum pariter gressu labente duorum. 
Ollis Christus ait: „Si credunt pectora vestra, 410 
Num virtute mea se reddet lumen ademptum?" 
Olli firmato se credere corde fatentur. 
Tum Christus fatur: „Credentes cernite lucem 
Nec cuiquam nostrum post haec edicite nomen." 
Dixit; sed propere per gaudia tanta videntum 415 
Ardor inexpletus famam per cuncta serebat. 

Offerturque dehinc iuvenis, cui rapta sonorae 
Daemonis incursu fuerat substantia vocis. 
Ast ubi propulsus fugit de pectore daemon, 
Confestim sanae redierunt munera linguae. 420 

Talia mirantis populi stipante tumultu 
Yallatur; cernens sed milia tanta virorum 
Ingemit, ut ruris dominus, cui pascua laeta 
Innumerae tondent pecudes rectoris egentes. 
Tunc ad discipulos depromit talia dicta: 425 

„Quam laetae segetes ruris per terga patescunt! 
Sed rarus messor frugis superatur acervo. 



399 munera BM, funera C 1 V Mat Mp || 411 Num C 1 Mat 

Mp F X - 2 *T* (F a T* in v. 410 Quid pro Si), Nunc || 415 ||||j|||||| 
maior C 1 V 2 (propere erasum est), V 1 Mat Mp propere, maior 



V. 395—452. 43 

Iairi superest dominum segetis deposcere tantae, 
Ut sua rura velit numero complere colentum." 

Haec fatus populo ex omni delecta seorsum 430 
Fortia conglomerat bisseno pectora coetu. 
Hos ubi delegit, praeceptis talibus implet: 
„Devitate itiner ; quod gentes perfidiosae 
Et Samaritarum fraudis vestigia calcant. 
Pergite, qua patrii pecoris custodia labat. 435 

Pergentes vero similem mihi sumite mentem, 
Ut vobis subigat virtutes daemonis atri" 
Sancta fides curamque piam languoribus aptet. 
Hae vires nulla vobis mercede dabuntur 
Et vos haut aliter gratuita inpendite dona. 440 

Non auri argentive domet possessio nientem, 
Nec vos nummorum subigat scelerata cupido. 
Non geminas vestes nec plantis tegmina bina 
Virtutis nudae cupiat servare minister. 
Ingressi muros urbis perquirite semper, 445 

Hospitio quorum par sit succedere iustis; 
Ingressique dehinc pacem sub tecta vocate. 
Si tranquilla domus fuerit, pax illa manebit, 
Sin erit indignis habitantum moribus horrens, 
Diffugiet vestrumque abitum pax vestra sequetur. 450 
Excludet quicumque ferus vos limine tecti, 
Auribus aut duris spernet vitalia verba, 



post 431 insertus est hic v. : Bis sex consociat fidorum 
corda virorum C 1 , duo versus inverso ordine Mat V || 434 ante 
vestigia erasum est doctrina frequentat C 1 || 435 labat (sed in 
V 1 fuit balat, quod in Hl exstat) || 442 ante subigat erasum 
est: rabies vanissima vincat C 1 , quae div. scr. in textum re- 
ceptum est Mp \\ 443 Non C l R, Nec | 444 cupiat servare C 1 
22**, capiat servire MH* (sed hic cupiat vel capiat legi potest), 
portare V x Mp || 450 habitum || post 452 tres lineae erasae 
sunt, quarum e vestigiis suspicari licet, duos versus ibi fuisse, 
qui exstant in edit. Daventr. et Poelmanni et in cod. Mat.: 
Sive (Mat Sin) aversa (Mat adversa) dei famulos succedere 
tectis Hospitiique focos (Mat Osp. fores, sed in marg. at focos) 
miscere gravata vetabit (Mat ingrata uitauit) 



44 LIBER II. 

Excutite egressi domibus vestigia vestra, 
Haereat iniustae ne vobis portio vitae. 
Illos deterior Sodomorum poena manebit 455 

Suppliciis ; veniet mundo cum terminus omni. 
Pergite nunc ut oves, durorum praeda luporum; 
Sed vos arguto serpentum corde vigete, 
Simplicitate tamen dulces superate columbas. 
Nam saepe incumbet vobis iniuria praeceps 460 

Conciliisque hominum statuentur corpora vestra. 
Vos flagris vinclisque feris durisque tyrannis 
Frendens urgebit pro me violentia saecli. 
Cum vos prodiderint, verborum ponite curam ; 
Sponte fluens dabitur sermonis gratia vobis; 465 

Spiritus in vobis pro vobis digna loquetur. 
Prodet enim fratrem scelerata insania fratris, 
Ad letumque dabunt genitorum corpora nati. 
Vos odia urgebunt semper pro nomine nostro ; 
Sed finem fidei comitatur gloria vitae. 470 

Profugite ex tectis, quae vos sectabitur, urbis; 
Inde aliam, mox inde aliam conquirite sedem 
Nam vobis urbes semper superesse necesse est ; 
Israhelitarum quae dent sub nomine plebem. 
Discipulus numquam transcendit celsa magistri 475 
Culmina ; nec dominum temptet praecellere servus. 
Discipulo satis est vires aequare magistri 
Vel domini similem virtutem prendere servo. 
Pectoribus vestris semper timor omnis aberret; 
Nain nudata suis promuntur cuncta latebris. 480 

In tenebris tacite vobis quaecumque iubentur ; 
Dicite praeclaro nitidi sub lumine solis. 
Auribus et vestris dicam quaecumque susurrans, 

454 iniuste C^B | |||||||||| vitae C 1 (eras. est terrae, quae div. 
scr. exstat in textu V 1 Mat Mp) \\ post 456 insertum est v. 479 
M, in marg. infer., cum v. 456 paginam concludat, a manu 
posteriore litteris cursivis et negligenter scriptis add. C 1 || 457 
Pergitis en ut MB \ saevorum V 1 \\ 464 'linquite' j||||]| (ponite) 
C\ linquite V 1 || 475 transcendat M M V || 479 deest M 



V. 453—517. 45 

Excelso in populos spargantur culmine tecti. 
Despicite illoruin rabiem, qui corpora vestra 485 

Prostemunt ferro: non est his ulla potestas 
Yivacem leto pariter dimittere mentem. 
Illum sed potius cordis secreta pavescant, 
Corporis est animique simul cui cuncta potestas. 
Passeribus pretium nummi vix portio parva 490 

Proveniet; non est tamen unum credere dignum 
Iniussu Domini laqueos incurrere nostros. 
Quis dubitet sapiens, Domini sub pectore multis 
Cedere pennatis homineni pro milibus unum? 
Qui me confessus fuerit sub iudice terrae, 495 

Hunc ego non aliter coram genitore fatebor; 
Sic itidem coram genitore negabo negantem. 
Non ego nunc pacem terris inmittere veni, 
Sed gladiuni, patrio dirimat qui pectore natum 
Et dulcem natam dirimat qui pectore matris. / 500 
Si quis amore meo genitorem pluris habebit, 
Vel matri subolive meum postponet amorem, 
Sentiet horribilem nostra de sede repulsam. 
Contemnet quicumque animam pro nomine nostro, 
Inveniet laeta florentem fruge salutis. 505 

Qui vos suscipiet, me suscepisse benignis 
Obsequiis, idem me pro genitore supremo 
Suscepisse sibi gaudebit perpete vita." 

Talia discipulis bis sex cum iussa dedisset, 
Iustus Iohannes caeci de carceris umbris 510 

Sectantum e numero delectos talia dicta 
Ad Christum portare iubet verumque referre: 
„Tune piis animis requies, quam regia caeli 
Pollicita est terris, nostro sub tempore fulgens? 
An aliam superest post haec sperare salutem?" 515 
Talibus haec Christus dictis mandata remittit: 
„Caecorum tenebrae mutantur lumine lucis 

486 Prosternent M E || 492 laqueos facile decidere laeto 
' incurrere nostros' C 1 J| 496 Credere M div. scr. in R, Cedere 
&B div. scr. in M\ 505 salutem E || 515 Anne E M 



46 LIBER II. 

Debiliurnque vigent firmato robore membra; 

Lurida discutitur squamoso corpore lepra 7 

Aeriae vocis penetrat surdas sonus aures. 520 

Redditur amissae leti post funera vitae 

Ad corpus remeans animae iam libera virtus ; 

Pauperibusque suis non dedignata patescit 

Fulgentis splendens adventus gloria nostri. 

Ille beatus erit, quem non deceperit error." 525 

Talia discipuli referunt mandata magistro. 

Hoc super ad populum depromit talia Christus: 

„Cur in deserto voluistis visere nuper 

Stramen harundineum vento vibrante moveri? 

Cur etiam molli vestitum veste videre? 530 

In domibus regum molli cum veste tenentur. 

Ille prophetarum solus transcendere vires 

Iudicio veteris scripti promittitur olim. 

Hunc etenim memorat venerandae lectio vocis: 

En ego mitto meum stratas aptare ministrum 535 

Ante tuos vultus; genuit nec femina quemquani, 

Maior Iohannis nostri qui viribus esset. 

Sed minor hoc caeli fiet sublimior aula. 

Huius ab exortu vim caeli regia sentit ; 

Et caeli regnum violentia diripit atrox. 540 

Lex omnis summam Baptistae ad tempora cepit 

Atque propbetarum finis concluditur idem. 

Si vultis volucris penetralia noscere saecli, 

Corpus lohannis felix habitabile sumpsit 

Helias, quondam quem turbine missa corusco 545 

521 amissa — vita MB \\ 522 solus legitur in MJRMpMat 
V 2 et multis aliis rec; post eum sequitur hic versus: De- 
positum repetens animae substantia corpus C 1 ; duo versus 
inverso ordine V 1 Mat || post 523 et 524 hi versus singuli 
erasi sunt; Omnibus et late non dedignata patescit et Luci- 
fluis splendens aduentus gloria terris C l \\ 533 'olim' unus C 1 ^ 
541 a tempore MV^Mat \\post 543 C s Hl ponunt hune versum: 
Ipse est iohannis felix uenturus in aeuum; in V 1 hoc folium 
deerat (v. 543—591) et saec. XII suppletum est, legitur versus 
spurius post 544; in Bod post 546 ; deest in cet. omnibus 



V. 518—577. 47 

Flammipedurn rapuit siinulatio quadriiugorum. 
Audiat haec dictis pandens vitalibus aures. 

Nunc tibi confiteor ; genitor, cui gloria servit 
Fulgentis caeli et terrarum frugiferentum, 
Celasti nunc quod sapientibus ista superbis 550 

Parvulaque infantum vis haec comprendere corda. 
Iam mihi regnantis sunt omnia tradita patris ; 
Nec quisquam Domini poterit cognoscere natum ; 
Ni solus genitor; genitorem mente videbit 
Filius ; aut idem pandet cui talia natus. 555 

Huc omnes veniant, oneris quos sarcina vasti 
Comprimit; his poterit virtus mea munere patris 
Antiquas vires hilari reparare quiete. 
Sumite forte iugum, levis est mea sarcina iustis, 
Namque humili dulcem largitur corde salutem." 560 

Haec ubi dicta dedit ; messis per culta gravatae 
Praeterit, et populus sectantum discipulorum 
Spicarum gravidam carpebat in ordine frugem. 
Ille dies veteri poscebat lege quieteni, 
Sabbata nam priscis repetebant otia iussis. 565 

Ecce Pharisaei coram reprehendere Christum, 
Quod sanctae legis calcarent iussa metentes 
Discipuli. Legum sed tunc completor Iesus 
Incipit his veteris scripti monumenta retexens: 
„Legistis certe ; in templo Davida canorum 570 

Cum populo quondam panes suinpsisse sacratos 
Et propriam comitumque famem sedasse; sed illos 
Inlicitum cuiquam fuerat contingere panes ; 
Sumere quos solus poterat de lege sacerdos. 
Eiusdem scriptum est iusto moderamine legis: 575 
Sabbata profanent templo sine crimine vates. 
Nec minor est istic vestrae glomeratio turbae 

post 550 insertus est Me v.: Oculis liaec quondain pravae 
sapientibus orsa C^B (Haec oc. — parug) V 2 (Occul. — parue) 
Mat (Populus — parbe) etc, deest hic vers. et 550 il4T*C 2 (550 
suppletus est in marg. sup. M**) || 576 dimovent ante profanent 
eras. C 1 \\ 577 isti C x 



48 LIBER II. 

Quam templi virtus. Caperent si pectora vestra, 
Quod non sacra Deus, sed malit mitia corda, 
Non iam saepe viros damnasset factio sacros, 580 
Expertes culpae. Sed nunc ego sabbata cuncta 
Sponte mea dominans legis sub iure tenebo." 
Tunc conventicula ipsorum post talia dicta 
Ingreditur; mox hic iuvenem pro limine cernit, 
Siccatum ex umero cui pondus inutile palmae 585 
Pendebat. Sed tum dictis temptando dolosis, 
Aegris an liceat per sabbata ferre medellam, 
Quaerunt, calcatae ut legis vindicta maneret. 
Christus ad haec: 77 Foveam si forte pecuscula vestra 
Inciderint, certe transibitis otia legis 590 

Et pecus abrupto tolletis vile profundo. 
Quanto igitur nobis hominum curatio maior 
Ad benefacta animos tollens accendere debet! 
Ergo age tu ? iuvenis, redivivam tendito dextram/' 
Cum dicto palmam sanus porrexit utramque. 595 

His tum pro signis, quae vix veneratio posset 
Mirantis digno populi sustollere cultu, 
Conciliis trucibus conclamant decipiendum. 
Talia perspiciens procerum molimina Christus, 
Discedens variis hominum languoribus aptat 600 

Concessam in populos patria virtute medellam. 
Oblatusque ibidem, quem daemonis horrida virtus 
Et lingua et visu truncatum vivere poenae 
Et propriis eseam cruciatibus esse volebat. 
Hunc ubi curatum visuque et voce vigentem 605 

Caeca Pharisaeae cognovit factio gentis, 
Daemonis auxilio, qui princeps daemoniorum 
Solus nequitiae vires dicione teneret, 
Haec illum fecisse ferunt. Sed talia Christus 

580 iam C ui , tam || 594 redivivam tendito C X A (prot.), sa- 
uam protendito || 596 Istum M || 599 perspiciens &V 1 , prospi- 
ciens [| 600 Discedit C\ Decidens M, Discedens B || 602 mox pro 
ibidem quem C x (sed antea se illi eras.), ibidem quem M R 
MatMet, illi est quem V 1 Mp (ras. ante illi) || 608 ditione C 1 



V. 573—642. 49 

Yeridicis aperit convincens pectora verbis: 610 

;; Si gemina regnum distractum parte dehiscat 
Et scissa adversum sese divulsio pugnet ; 
Disruptis propere labentur cuncta medullis. 
Horridus et daemon si daemone pellitur atro ; 
Adversa sibimet scissus virtute repugnat. 615 

Quis poterit praedam tectis auferre virorum, 
Ni prius adgressor custodum brachia nodis 
Vinciat, ut facilis veniat direptio praedae? 
Quisque meis aberit discretus miles ab armis ; 
Hostis in adversa consistet fronte duelli. 620 

Quisque meis gregibus cogendis liber aberrat ; 
Dissicet ille mei pecoris per devia pastus. 
Sed quicumque bominum fuerit super omnibus error ; 
Dimitti poterit; tantum ne Spiritus umquam 
Vocibus insana laceretur mente profusis. 625 

Sive furens bominis nato convicia quisquam 
Ingeret ; haec etiam poterunt peccata remitti. 
Spiritus at sanctus tantum cuicumque profana 
Verborum rabie violabitur, inrevocatis 
Suppliciis nunc et semper torrebitur ignis. 630 

Quando veneniferi serpentis saeva propago 
Sermonum dulci poterit mitescere fructu? 
Nam bona thesauris promuntur dulcia iustis 
Et mala letifero procedunt ore venena. 
Verborum meritis veniet sub iudice poena ; 635 

Verborum meritis dabitur sub iudice vita. 

Quae genitor faciet ; sectabitur omnia natus ; 
Namque idem nato manifestat cuncta videnda 
Et potiora dehinc tribuet miracula rerum. 
Sicut enim genitor demortua corpora reddet 640 

Ad claram vitae lucem ; sic omnia Natus ; 
Quae volet ; ad superos surgentia corpora ducet ; 

612 diuulsio V^Hl, eras. ante diuisio C 1 g 618 et M, ut|| 
619 et 620 erasi sunt C 1 || 635 et 636 cum C X BM (635 omis- 
sus erat et in marg. inf. suppletus est) || 642 lumen C 1 V 1 P^Ber, 
superos (lumen mihi vetus glossa e versu praeced. ad superos 

Iurencua. 4 



50 LIBER II. 

Nec genitor quemquam vestri se iudice quaeret, 
Sed dedit haec nato quaerendi iura per orbein ; 
Gloria quo maneat similis natoque patrique. 645 

Namque repulsus erit vestro si natus honore ; 
Improbitate pari genitorem despicietis. 
Sed cui nostra fidem sermonis gratia figit ; 
Mox me mittentis genitoris dona patescent 
Aeternamque dabit praesens constantia vitam. 650 
ludiciumque illi non est ; sed migrat ab atra 
Morte procul lucisque vigens ad limina tendit. 

Adveniet tempus, cum mortua corpora vocem 
Accipient nostram et vitam cum voce tenebunt. 
Nam sicut genitor vitam sibi possidet in se ; 655 

Sic tribuit nato vitam, et ius dicere iussit ; 
In terras hominis quoniam cum corpore venit. 
Nec vobis mirum videatur, corpora cuncta 
Vocis ad auditum propriis exsurgere bustis, 
Iustorumque animas redivivo corpore necti, 660 

Iudicioque gravi iniseros exsurgere pravos. 
Nec mihi iudicium tribuit mea sola potestas, 
Arbitrio quoniam genitoris cuncta iubentur, 
Qui me iustitiam terris disquirere iussit. 
Namque ego si proprio testis pro nomine surgam, 665, 
Falsa loquar; aliusque itidem quia testis habetur 
Pro nobis ; semper mihi talia temnere fas est. 
Nam veris operum signis manifestior omni 
Luce nitet praesens nostris testatio factis. 
Talia concedens genitor mihi testis adhaeret, 670 

Qui me dimisit terris sua ponere iussa. 
Huius enim vocem numquam comprendere quistis 
Nec speciem propriam concessit visere vobis. 
Nec sermo ipsius poterit per vestra sedere 
Pectora ; credendi quoniam substantia nulla est. 675 

addita esse videtur) || 643 quemquam C\ quicquam jj 648 figet 
V x Ber, figit || 649 emittentis M\\ 657 terras C 1 - 2 ^** V\ — cum 
C\ terris — de || 662 voluntas V 1 Ber C 3 \\ 667 semper &M 
div. scr. in B, recte (C 1 addit iam post mini) || 672 Cuius M 



V. 643—709. 51 

Quaeratur veterum scriptorum lectio vobis ; 

Perpetuam cunctis vitam quam ferre putatis. 

Haec etiam nostrum testatur lectio donum. 

Nec tamen audetis propius consistere nobis, 

Ne verae vobis contingat gratia vitae. 680 

Non mihi captatur terrenae gloria laudis. 

Namque ego quod summi genitoris nomine veni ; 

Respuitur vobis, veniet sed decolor alter, 

Nomine quem fultum proprio gens vestra sequetur. 

Alternae in vobis captatur gloria famae, 685 

Unius et solam fugitis disquirere laudem. 

Nec vos arguerim coram genitore, sed illic 

Accusator erit ; quem spes modo vestra celebrat, 

Moyses ; quem fidei nullo servastis honore. 

Eius enim scriptis vester si crederet error, 690 

Crederet et nobis ; Moysi quem scripta frequentant." 

Talia tum contra scribarum verba sequuntur: 
„Vocibus indubitata fides comitabitur istis, 
Si virtus certis firmet miracula signis." 
Ille dehinc: „Polluta malis generatio quaerit 695 

Signa sibi; rebus stabunt sed signa futuris. 
Namque propheta cavo quantum sub pectore ceti 
Temporis absumpsit, terrae in penetralibus altis 
Progenies hominis tantum demersa manebit. 
Adveniet tempus ; cum surget reddita vitae 700 

Gens hominum propriis in fletum dedita gestis. 
Haec istam digno damnabit crimine gentem ; 
Quod maris e fundo surgentis voce prophetae 
Commonita in lacrimas Dominum proiecta reflexit. 
Hic et Ionaeis monitis potiora iubentur, 705 

Contemnitque feris animis gens impia lucem. 
Et regina noti vitales surget in oras. 
Illius ad specimen damnabitur effera plebes ; 
Finibus extremis Libyae quod venerit illa ; 

685 in om. B || 689 servastis G x Mat , servatis || 691 Moisi 
C\ Moysei M || 695 malis G 1 V, magis || 708 specimen C 1 Mat 
Ber Sg, speciem 

4* 



52 LIBER II. 

Ut Solomona pium, praeceptis dedita iustis, 710 

Audiret; potior nunc est Solomone potestas 

Et tamen obtunsae caecantur pectora plebis. 

Expulsus si quando fugit de pectore daemon, 

Quem turbat sanctus purgato corpore flatus, 

Ille venenatis conlustrat passibus oras, 715 

Qua nulla excurrit fontani gurgitis unda, 

Nec requiem placidae sedis sibi repperit ardens. 

Tunc repetit suetae sitiens habitacula mentis. 

At si forte suis obnoxia corda venenis 

Ornatuque levi ridentia limina cernit, 720 

Adsociat septem similes glomerando furores 

Vis inimica homini 7 penetratque in viscera serpens. 

Sic genus hoc vero sensu cum degenerarit, 

Vincula perpetuis deflebit subdita poenis." 

Atque ea dum populis vitalia dicta frequentat, 725 
Pro foribus mater cum fratribus adstitit illic 
Et miscere foris sermonem comminus orat. 
Talia tum matris mandatis dicta remittit: 
„Hic mecum genetrix, mecum germana residunt 
Corpora. Nam patria impletur cuicumque voluntas,730 
Ille meo proprium conectit sanguine corpus, 
Et matris generisque mei sub nomine habetur." 

Progreditur templo terrarum lumen Iesus 
Et maris extrema terraeque resedit in ora, 
Innumeraeque illuc plebis fluxere catervae. 735 

Ille sed excelsam seandens, quae proxima, puppim 
Litora complenti depromit talia plebi: 
„Ecce sator proprio commendat semina ruri; 
Illa cadunt diversa solo sortemque locorum 
Pro virtute ferunt. Nam sicubi trita viarum 740 

Sub pedibus solido densetur limite tellus, 
Aeriis avibus dant nudam semina praedam. 
Ast ubi pertenui velantur pulvere saxa ; 

710 Salomona BM, id. 711 \\ 714 purgat M* | prolato M*\\ 
717 placitae MBMat V 1 || 722 hominiq ; penetrat viscera M (| 723 
mentis M, sensu | degener errat B \\ 725 cum M | 726 illi BM 



V. 710—775. 53 

Farra quidein viridein depromunt germinis ortum; 

Sed quia nulla subest suci substantia glebis, 745 

Inserto arescunt radicum fila calore, 

Cunctaque mox apicum labuntur acumina leto. 

Seminibusque aliis contingunt aspera rura; 

Sentibus hic spinisque feris velocius exit 

Roboris augmentum frugemque internecat angens. 750 

Uberifous vero dantur quae semina glebis, 

Illa ferunt pulcbram segetem, cui laeta frequentat 

Incrementa sui centeno copia fetu. 

Audiat haec ; aures mentis qui gestat apertas." 

Talia discipuli mirantes dicta requirunt, 755 

Implicitis populo cur clauderet omnia verbis 

Ille sed amota credentum plebe profatur: 

„Vobis ; qui firmo robustam pectore mentem 

Ad capienda Dei penetralia constabilistis ; 

Concessum- est adytis penitus consistere regni; 760 

Illis pro merito clauduntur lumina mentis. 

Si quis habet dignus, capiet potiora redundans; 

Qui vero expertes caelestis muneris errant, 

Amittent etiam, proprium quodcumque retentant. 

Idcirco obscuris coopertum ambagibus illum 765 

Perstringit populum sermonis gratia nostri, 

Ut dictum Esaiae merita de plebe recurrat: 

En populi mentes velantur ad omnia crassis 

Obicibus ; sensu ne tangant munera vitae. 

Auribus adsistunt clausis oculisque gravatis, 770 

Ne conversa bono sanetur noxia plebes. 

Quam vestrae nunc sunt aures oculique beati! 

Nam multi veteres iusti sanctique prophetae, 

Quae vobis clarent, orarunt cernere dona. 

Accipite ergo animis, qui sit de semirie sensus: 775 

744 Terra — depromit M \\ 745 suci C 1 T*, sicci Mat, siccis 
( V 1 dnris) ; cf. Prud. Sym. II 1027 praefertile germen Lu- 
xuriat suco mox deficiente sub aestu || 749 his C 1 , hic || 757 
Ille semota M , Ille sed amota C 1 , Ille sed admota M || 765 co- 
opertum C\ cooperta [| 766 Praestringit V 1 ' 2 



54 LIBER II. 

Quisque meum verbum summas dimittit in aures ; 

Nec sensus recipit stabili praecepta vigore, 

Eripit illius totum de pectore daemon. 

Hic agro est similis duro ; qui germina farris 

Exponit rapidis avibus sine fruge rapinam. 780 

Sunt alii ; laeto qui pectore nostra receptant, 

Sed brevis est illis perceptae gratia frugis. 

Nam si dura premat mentem strictura coercens ; 

Continuo trepidi produnt sibi credita leto. 

His saxosus ager simili levitate virescit. 785 

At spinosus ager curarum mole gravatis 

Respondet, pressant quos pondera divitiarum. 

Semina sic nostri sermonis pressa gravantur, 

Nec fructus sequitur spinarum horrore necatus. 

Pinguia sic itidem paribus stant viribus arva 790 

Illis ; qui clarae capiunt praecepta salutis, 

Quae penetrant animum sensu tractante tenaci 

Centiplicemque ferunt virtutis robore frugem." 

Haec tum discipulis plebique haec insuper addit. 

„Agricolae simile est regnum sublime tonantis. 795 
Ille iacit proprio mandans bona semina ruri ; 
Sed post subripiens hominum insidiando sopori 
Trux inimicus adit ; loliumque inspergit amarum. 
Ecce sed ad fructum culmis cum spiceus horror 
Processit, lolio messis maculata redundat. 800 

Tum domino famuli mirantes talia fantur: 
Nonne bonum terrae semen per terga dedisti? 
Unde igitur lolio turpi tua rura gravantur? 
Sed iam ; si iubeas ; messem purgabimus omnem, 
Triticeusque nitor selecta sorde resistet. 805 

Tum dominus miti contra sermone profatur: 
Hic dolus est ; inimice ; tuus ; sed farra sinamus 

779 duroq; germine farris C 1 , duro qui germina ealle O || 
784 farra C us , loeto in ras. M, loeto M || 785 de vitaC 1 pro 
levitate, quae lectio an vera sit dubium est || 791 clarae C x V 1 \\ 
792 tractante C 1 Mat Mp A, tractata || 797 subripiens O || 805 
resistet C 1 F 2 , nitebit Mat V\ nitescet 



V. 776—829. 55 

Crescere cum lolio. Pleno nam tempore messis 
Secretum lolium conexo fasce iubebo 
Ignibus exuri; at nostro de semine messor 810 

Horrea nostra dehinc purgata fruge replebit. 

Haut aliter simile est, cordis si panditis aures, 
Praeparvi grano regnum caeleste sinapi, 
Quod proprio insinuans disponit cultor agello. 
Seminibusque illud minus omnibus esse virentum 815 
Creditur; at iusti mox incrementa viroris 
Sunipserit, erecto transcendit vertice cunctas 
Agrorum fruges, ramis ut plumea turba 
Conludat possitque umbras habitare virentes. 

Fermento par est munus caeleste salubri, 820 

Quod magna condit mulier sub mole farinae. 
Illa dehinc modico fermenti mixta calore 
Conducto, unius coalescit corpore massae." 

Talia tum populo perplexis condita verbis 
Proruebat, veteris quo possent dicta prophetae 825 
Ordine saeclorum iussis concurrere rebus: 
Os aperire meum dignabor, condita mundi 
Convolvet ructans varii sermonis imago. 
Inde domum repetit serus turbasque reliquit. 

813 sinapi &B, sinapis || 829 victor C U3 Bod, serus || Sub- 



scriptiones: EXPLT' INCPT. LIBER . TERTIVS C\ LIBER 
SECVNDVS EXPLICIT INCIPIT TERTIVS M, EXPLICIT 
LIBER SECVNDVS : INCPT TERTIVS E 



LIBER TERTIUS. 



Fuderat in terras roseuni iubar ignicoinus sol. 
Discipuli rogitant, lolii quid quaestio vellet 
Et segetis; clarus quibus haec depromit Iesus: 
Optima qui farris commendat semina glebis, 
Filius est hominis; mundum sub nomine ruris 5 

Accipite, atque homines puro pro semine iustos. 
At lolium infelix cooperti daemonis arte 
Sunt homines; inimicus erit 7 vis horrida, daemon; 
Extremus mundi finis pro tempore messis. 
Messores patrii venient per rura ministri, 10 

Quos hominis natus proprii de corpore regni 
Colligere erroris laqueos labemque iubebit 
Collectosque simul rapidis exurere flammis. 
Dentibus his stridor semper fletusque perennis, 
Secretisque piis veniet lux aurea vitae, 15 

Sedibus ut caeli vibrantur lumina solis. 

Haec docuit patriamque redit servator in urbem. 
Ulic expediens populis — mirabile dictu — 
Iustitiae leges vitaeque salubria iussa, 
Virtutes patrias simul insinuando docebat. 20 

Tunc livore gravi plebes commota suorum 
Praesentisque simul doni miracula volvens 
Et generis noti reputans ex ordine gentem, 
Haec inter sese mussanti voce volutant: 

Inscript. vide antea. || 14 fletusque C\ luctusque MB || 17 
servator C 1 - 2 , salvator MB || 22 doni C^B, dfii || 24 mussanti 
C^F 1 , musitanti | susurrant BV 1 



LIBER III. V. 1—57. 57 

„Nonne hic est fabri suboles ; cui nomen Ioseph? 25 
Non Maria est genetrix ; non fratrum nota propago? 
Unde igitur legis doctor tantaeque niinister 
Virtutis ; cedit cui labes victa malorum?" 
Nazara sic plebes; cui talia reddit Iesus: 
;; Temnuntur propriis miracula semper in oris 30 

Et sine honore manent patria sub sede prophetae." 
Talibus indignans pressit sua munera Christus. 
Interea ad regem volitabat fama superbum, 
Quod mala cuncta illi virtus divina domaret. 
Sed putat Herodes ; leti quod lege remissus 35 

Tanta ut Iohannes virtutis dona teneret. 
Nam quondam cernens liventi pectore daemon, 
Erroris labem puris quod solveret undis 
Iustus Iohannes ; damnis accensa malorum 
Tunc petit Herodem pestis saevissima regem 40 

Et facile iniusti penetrans habitacula cordis 
Adcumulare feris subigit scelera impia gestis. 
Arserat inlicito Herodes accensus amore 
In thalamos fratris, castoquod iure vetabat 
Doctus Iohannes. Feritas sed nescia recti 45 

Subiecit leges pedibus fruiturque nefandis 
Conubiis ipsumque super ; qui prava vetabat ; 
Carceris inmersit tenebris vinclisque gravavit. 
Sanguine nam iusti primo compressa timore 
Abstinuit sitiens feritas ; quia magna prophetam 50 
Plebis Iohannem veneratio suscipiebat. 
Natali sed forte die cum laeta tyrannus 
Herodes celsis strueret convivia tectis ; 
Luxuriae quoniam coniuncta superbia gaudet, 
In medio iuvenum reginae filia virgo ; 55 

Alternos laterum celerans sinuamine motus ; 
Compositas cantu iungit modulante choreas. 

27 magister RLAd&Ber \\ 28 laborum V Ui , malorum [| 34 
illi C l T, illic |j 44 casto C ua V\ sancto || 47 qui MT*, quia [| 48 
inmersum C\ inmersit j| 51 suspiciebat MV 1 || 53 mensis C U3 V\ 
sed cf. Verg.Aen. I 638: conyivia tectis || 57 iungit C^^^TBer, 



58 LIBER III. 

Ipse sed in primis mirata virginis arte 
Attonitus stupuit; tum praeniia cuncta patere 
Iuratus spondet, quaecumque puella petisset. 60 

Illa sed horrendae servans scelera impia matris 
Urget, Iohannis caput a cervice revelli, 
Et lance inferri praesentia munera poscens. 
Praesentum Herodes procerum sub pondere tristis, 
Iurandique memor iuris tamen imperat aegre, 65 

Insontis caput inferri tradique puellae. 
Illa — nefas — matris scelerata ad gaudia portat. 
Corporis at lacerum flentes sine nomine truncum 
Discipuli condunt terrae Christumque sequuntur. 

Ille ubi cognovit iusti miserabile letum, 70 

Deserit insonti pollutam sanguine terram 
Frondosaque latet secretae vallis in umbra. 
Sed populi immensae virtutis dona sequuntur. 
Ille ubi credentum turbas in valle remota 
Convenisse videt, morborum tabe repulsa 75 

Corpora subiecit miseratus multa medellae. 

Iamque sub extremo labentis lumine solis 
Discipuli Christo suadent dimittere turbas, 
Ut sibi quisque paret quaerens per compita victum. 
Ille iubet cunctis ibidem convivia poni. 80 

Discipuli ostendunt, nil amplius esse ciborum 
Ni pisces geminos et farris fragmina quinque. 
„Hoc, inquit, satis est." Tum mox discumbere plebem 
Gramineisque toris iussit componere membra. 
Suspiciensque dehinc caelum genitore precato 85 

Ipse duos pisces et quinque ex ordine panes 
Dividit et dapibus mensas oneravit opimis. 
Iamque expleta iacet — dictu mirabile — plebes, 
Reliquiasque dehinc mensis legere ministri 
Bissenosque sinus cophinorum fragminis implent. 90 
Cenantum numerus tum milia quinque virorum, 
Praeterea populus matrum fuit et puerorum. 

lusitikf B [| 59 parare BC 2 3 Sg Ber || 63 poscens C X B V, poscit || 
86 llle M || 91 Cena n tum B 



V. 58—126. 59 

Discipulis tunc inde iubet conscendere navem 
Et transire fretum, donec dimitteret omnes ; 
In sua quemque, viros. Tum montis celsa petivit 95 
Secretusque dehinc genitoris nomen adorat. 
Iamque soporata torpebant omnia nocte ; 
Cum puppis medio sulcabat in aequore fluctus 
lactata adverso surgentis flamine venti. 
Ast ubi iam vigilum quarta statione premebat 100 
Noctis iter rapidos attollens lucifer ortus, 
Fluctibus in liquidis sicco vestigia gressu 
Suspensus carpebat iter — mirabile visu — ! 
Iamque propinquabat puppi, sed nescia nautae 
Attoniti tremulo vibrabant corda pavore 105 

Clamoremque simul confusa mente dederunt. 
Tum pavidis Christus loquitur: „Timor omnis abesto ; 
Credentumque regat vegetans constantia mentem. 
En ego sum, vestrae doctorem noscite lucis." 
Olli confidens respondet talia Petrus: lio 

;? Si tua nos vere dignatur visere virtus ; 
Me pariter permitte tuo super aequora iussu 
Fluctibus in liquidis inmersos figere gressus." 
Annuit his Dominus; navem mox linquere Petrus 
Audet et innixus figit vestigia ponto. 115 

Yerum ubi tantarum mentem miracula rerum 
Terrificant veutique minas crebrescere cernit ; 
Paulatim cedunt dubio liquefacta timore 
Quae validum fidei gestabant aequora robur. 
Iamque Simon medio submersus corpore clamat: 120 
„Fluctibus horrendis pereuntem diripe, Christe!" 
Dextera confestim protenditur obvia Petro ; 
Et dubitata fides verbis mulcetur amaris 
Ascensaeque rati contraria flamina cedunt. 
Praesentemque Dei subolem stupuere rogantes 125 
Cuncti ; navigio socios quos casus habebat. 



106 confusa mente voce C 1 , mente solum A Bar, voce 
121 deripe V || 123 amoris corr. ex amaris C\ amoris M 



60 LIBER III. 

Transierat tandem sulcans freta fervida puppis 
Optatumque gravis comprenderat ancora portum. 
Conveniunt populi rapido per litora cursu 
Portantes aegros vestisque attingere fila 130 

Extrema exoptant miroque hoc munere cuncti 
Credentes referunt plenam per membra salutem. 

Ecce Pharisaei scribaeque hinc inde dolosi 
Captantes Christum promunt fallacia dicta: 
„Cur tua discipulos patitur doctrina labare 135 

Praeceptis veterum? manibus quos cura lavandis 
Praeteriit, sumuntque simul cum sordibus escas." 
Ille sub haee fatur: „Magis hoc est quaerere dignum, 
Transgressi praecepta Dei quod proditis omnes. 
Namque Deus mortem defixa lege minatur, 140 

Si genitor cuiquam verbo laedatur amaro 
Vel genetrix nati verbis pulsetur acerbis. 
Inrita vos istaec facitis perversa docendo. 
Quam manifesta vigent de vobis dicta prophetae: 
Me populus summis labiis sublimat honore, 145 

Sed diversa procul cordis secreta pererrant. 
Accipite ergo omnes auresque advertite cordis: 
Non inlata homini fuerint quaecumque, pudendis 
Sordibus aspergent vitaeve animove sedebunt. 
Erumpunt hominum sed quae penetralibus oris, 150 
Internam misere maculabunt edita ruentein." 
Discipuli Christo memorant, quod verba loquentis 
Occulto traherent scribarum pectora risu. 
Ille dehinc: ?; Genitor plantarum semina noster 
Quae non ipse sui consevit in aequore ruris, 155 

Abiciet penitus radicibus eruta longe. 
Caecum forte ducem caecus si nactus oberret, 
Decidet in foveam pariter demersus uterque." 

136 nam cmsbMB || 137 Praeteriit sumuntque A, praeterit 
sum. C 1 , Praeterit abs. MVBer, Praeterit abs. vel ass. [| 142 
verbis C 1 , dictis || 153 carpant V 1 cum glossa detrahant, captant 
Mat (div. scr. carpant) || 157 Caecum — caecus C 1 A Mat Ber, 
Caecus — caecum 



V. 127—191. 61 

Tunc petit absolvi Petrus, quid quaestio vellet ; 

Ipse Pharisaeis quam mox scribisque dedisset. 160 

Tum sator aeternae respondit talia vitae: 

„Vos etiam duro discluditis omnia corde 

Iussa nec admittit mentis dubitatio lucem. 

Nam quaecumque hominum veniunt extrinsecus ori, 

In ventrem cedunt animoque incognita currunt. 165 

Quae vero interno concepta e pectore promunt 

Ora hominum, mentem possunt aspergine labis 

Polluere inmundoque hominem maculare piaclo. 

Secreto cordis promuntur noxia vitae 

Consilia et caedes et furta nefanda tororum 170 

Et fraudes fallaxque hominum pro testibus error 

Et rabidae caelum pulsans vaesania vocis. 

Haec sunt, quae maculant hominem, quae sordibus 

implent. 
Inlotis autem manibus non polluit umquam 
Corporis arbitrio terrenum sumere victum." 175 

Haec ubi dicta dedit, pulcherrima rura Syrorum 
Sidonemque Tyrumque petit: cum femina fusis 
Crinibus et precibus natam causata iacentem 
Yolvitur et tacitum non desinit anxia Christum 
Orare, ut mentem vexatam daemone saevo 180 

Redderet et miserae tandem resipire liceret. 
Tunc etiam precibus sectantum discipulorum 
Respondit, proprias genitoris malle bidentes 
Cogere, quas vanus late disperserat error. 
Crebrius instanti tum talia fatur Iesus: 185 

„Natis quisque suis panem non detrahet umquam 
Et canibus iaciet." Tum talia femina fatur: 
„Micarum saltem canibus sua portio mensae 
Decidit et nihilo dominorum cena gravatur." 
Tum Dominus loquitur: „Veniant tibi digna salutis 190 
Praemia, quae fidei meruerunt robora tantae." 



172 rapidae MBC^V 1 \ vaesania C u 3 (feie-Ves.), insania [] 
181 resipire C 1, 3 , resipere Mat, resipisse |j 190 Venient M Mat 



Q2 LIBER III. 

Talia salvator verbis caelestibus edit 
Virginis et mentem discusso daemone virtus 
Complexam implevit donis fecunda salutis. 

Inde Galilaeas repedat servator in oras 195 

Praecelsique procul montis consedit in arce. 
Haut mora, conveniunt populi secumque trahebant 
Pars captos oculis et crurum debile vulgus 
Elinguesque alios morbique vocabula mille. 
Omnibus ille tamen languores dempsit amaros, 200 
Viribus et validis, venerando ruunere, donat. 
Tum populi pariter miracula tanta frequentant 
Aeternoque patri laudes gratesque celebrant. 
Discipulos Christus cogens in vertice mOntis 
Secrete adloquitur: „Plebis miseratio multa est ; 205 
Tertia nam terris remeant iam lumina solis, 
Ex quo nulla sibi sumunt alimenta ciborum; 
Ieiunam nolim tantam dimittere plebem, 
Ne labor afficiat populos per longa viantes." 
Discipuli Christo ostendunt septem sibi panes 210 
Esse et pisciculos alimenta ad proxima paucos. 
Tum populum iussit terrae per terga cubare, 
Quodque fuit totum propriis discerpere palmis; 
Et cunctae curat mensatim dedere plebi. 
Discipuli ponunt epulas populusque repletur 215 

Ad satiem dapibus; relegunt mox fragmina panis 
Et sportas referunt cumulato pondere septem. 
Quattuor ex omni fuerant tum milia plebe 
Nec numero quisquam matres puerosque notavit. 

Inde Magedarum navi transcurrit in oras. 220 

Ecce Pharisaei Sadducaeique dolosi 
Poscere temptantes instant caelestia signa. 
Sed Christus cernens fallacia pectora fatur: 
„Convexum quotiens claudit nox humida caelum, 
Si ruber astrifero procedit vesper olympo, 225 

192 cael. edit V\ medicamina donat Mat, et voce locutua 
O, sed C 1 Utteris cursivis anglosaxonicis in rasura scriptum \\ 
196 conscendit M\\20b Secrete MBMat (-ae M), Secreto C x 



» 



V. 192—259. 63 

Dicitis: Adveniet ventura luce serenuui. 
Iamque sub exortu solis ubi tristia rubro 
Nubila rniscentur confusa luce colori, 
Dicitis, agricolis nautisque venire fragosam 
Ventorurn rabiem tempestatumque furores. 230 

Fallaces, nostis faciem discernere caeli, 
Saeclorum vero nescitis tempora signis 
Explorare suis? Sed vobis signa dabuntur, 
Quae maris immenso quondam venere profundo, 
Belua cum tenuit ventris sub carcere vatem." 235 
Haec ait et propere puppis retinacula solvens 
Trans freta contendit rapido comprendere cursu 
Arva Philipporum sociisque haec talia fatur: 

Sollicite vobis vitentur noxia farra 
Fermentumque ferox vestris avertite mensis. 240 

Illa Pharisaei Sadducaeique dolosi 
Admiscent escis falluntque in nomine panis. 
Cur vobis tacitas volvit cunctatio mentes? 
Proh! quam parva fides sensu torpente fatiscit! 
Dicitis aversi, navi quod tollere panes 245 

Non fuerit vobis vacuum farrisque cavendas 
Insidias iubeam; meminisse et scire putabam, 
Quod panes quinque plebis mihi milia quinque 
Implerint dapibus cophinisque superflua tantis 
Fragmenta ad cumulum fuerint collecta ciboruni, 250 
Quattuor et rursum cenantum milia panes 
Quod facile implerint septem sportasque referri 
Vidistis rursus completas reliquiarum. 
Sed moneo istorum semper fermenta cavere. u 
Discipuli tandem vitalia verba secuti 255 

Doctrinam cernunt fermenti nomine dictam. 

Inde ubi perventum liquidi per terga profundi 
Glara, Philippaeo quae pollent nornine, rura ; 
Cogit concilium sectantum discipulorum 



227 ubi G l V\ si || 244 patescit M \\ 245 adversi V 1 || 251 
rursus M II 254 caveri M 



6i LIBER III. 

Et quaerit, quem se populorum fama putaret. 260 
Respondent, multas plebis tunc esse loquellas: 
Crebrius audisse et multos firmare, quod esset 
Iustus Iohannes, populos qui flumine lavit. 
Pars memorat volucris famae sibi cognita verba 
Heliam venisse iterum, quem praepete curru 265 

Turbine caelesti quondam simulata quadrigis 
Astris inseruit rapidae vis fervida flammae. 
Hieremiam dixere alii, pars esse prophetam." 
Tunc Christus cunctis arridens pectore blando 
Conquirit, quae sit sententia discipulorum. 270 

Sed stabilis Petrus: „Tu Sancti filius, inquit, 
Christus, magnifico terras qui lumine comples." 
Tum Dominus forti respondit talia Petro: 
„Petre beatus eris, nam talia pandere certe 
Humanus sanguis vel terrae portio corpus 275 

Haut umquam poterit. Grenitoris munera sola 
Possunt tam validum fidei concedere robur. 
Tu nomen Petri digna virtute tueris. 
Hac in mole mihi saxique in robore ponam 
Semper mansuras aeternis moenibus aedes. 280 

Infernis domus haec non exsuperabile portis 
Claustrum perpetuo munitum robore habebit; 
Caelestisque tibi claves committere regni 
Est animus; terrisque tuo quae nexa relinques 
Arbitrio, caelo pariter nodata manebunt; 285 

Solverit et rursus tua quae sententia terris, 
Haut aliter venient caeli sub sede soluta. 
Sed vos discipuli Christum me dicere cunctis 
Parcite, quo soli cognoscant talia digni. 
Iam lux adveniet properis mihi cursibus instans, 290 
Moenibus in Solymis rabies cum prona furore 
Eximios vatum saturabit sanguine nostro. 
Ast ubi lucifluum reddet sol tertius ortum, 

265 currum C 1 , curru F 2 , cursu; ef. Prud. Cath.VII 32 \\ 
282 robure M*, robur || 283 permittere MRV^Mat || 289 
quod B V % 



V. 260—326. 65 

Consurget radiis pariter redimita salutis 
Vita mihi cunctisque dabit sua munera terris." 295 
Tum Petrus magno perculsus corda dolore: 
,,Absint, Christe, tuis, inquit, tam tristia sanctis 
Monstra procul membris; nec «fas est credere tantum, 
Nec tibi tam durus poterit contingere casus." 
Christus ad haec: „Proeul hinc, inquit, procul effuge, 

daemon. 300 

Non divina tibi mentem prudentia tangit, 
Sed terrena sapis mollique timore tremiscis. 
Sed si quis vestrum vestigia nostra sequatur, 
Abneget ipse sibi corpusque animamque recusans 
Atque crucem propriam comitatibus addere nostris 305 
Gaudeat, amissam redimet cui gloria vitam; 
Nam servata perit terris possessio lucis. 
Sed quid proficient saecli mortalia lucra, 
Si damnum subeant lucis vitaeque perennis? 
Vel quae digna queunt animae commercia poni? 310 
Filius huc hominis veniet sub nomine patris, 
Caelestesque illum fremitu comitante ministri 
Stipabunt, reddetque hominum sua debita vitae. 
Vera loquor: certos istic sub limine lucis 
Inveniam, caeli fulgens cum regna capessam." 315 

Haec ubi dicta dedit, passus bis terna dierum 
Lumina converso terras transcurrere caelo, 
Tum secum iubet abruptum conscendere montem 
Petrum Zebedeique duos per devia natos. 
Inde ubi perventum secreti montis in arcem, 320 

Continuo Christus faciem fulgore corusco 
Mutatur, vestisque nivis candore nitescit. 
Respiciunt comites mediumque adsistere sanctis 
Heliae Moysique vident. Tum talia Petrus: 
„Respice, num nobis potius discedere longe, 325 

An istic tantae spectacula cernere molis 

296 percussus B*M || 301 Nihil M || 302 tremescis BM\\ 
309 vitae lucisque M || 322 vestemque C l Mat \\ 324 Moysique 
M , Moisique C 1 
Iuyencus. 



66 LIBER III. 

Conveniat; trino tamen hic tentoria vobis, 
Si iubeas, frondis faciam diversa paratu, 
Singula sub noctem quae vos aulaea receptent." 
Talia dum loquitur, caelo praefulgida nubes 330 

Circumiecta oculis vestibat lumine montem, 
Et vox e medio lucis manifesta cucurrit: 
„Unicus hic mens est natus, mea sola voluntas; 
Huius iustitiam iusto comprendite corde." 
Discipuli pavido presserunt corpore terrarn, 335 

Nec prius e prono vultus sustollere casu 
Audebant, sancto Christi nisi dextera tactu 
Demulcens blandis firmasset pectora verbis: 
„Surgite et abiectum fortes calcate timorem 
Nec euiquam praesens pandatur visio verbis, 340 

Ni prius huc hominis suboles speciosa reportet 
In lucem referens mortis de sede tropaea." 
Consurgunt solumque vident et voce requirunt, 
Cur scriptis veterum scribarum factio certet, 
Heliam primum caeli de sede reverti 345 

In terras Christique dehinc consurgere lucem. 
Christus ad haec: „Veniet certo sub tempore iussus 
Helias reddens mox omnia debita saeclo. 
Sed si quis credit, iam venerat ante renascens, 
Ignotum veluti rabies quem caeca furoris 350 

Demersit leto; mox saevior altera caedes 
En hominis nato trucibus laniatibus instat." 

Haec ait et populum repetit montemque relinquit. 
Ecce sed inflexis genibus fletuque solutus 
Vir senior precibus Christum veneratus adorat: 355 

32 7 trino C 1 Mat V l AT* || 331 vesti||||bat MB || 333 sola 
C X M, summa || 339 et 340 suo loco desunt et in marg. inferiore 
suppleti sunt, pro quibus legitur: Horomatis rmiusce expertes 
facite cunctos M; idem post 340 leg. BH (Horomatisque rluius), 
post 339 MpV^PAL {sine ce) BC 3 , post 342 Add\ deest C 1 
Mat V 2 T* Sg*; vers. spurius a Beda, Betract. in Act. Ap. IX 
11 et 12 tamquam genuinus Iuvenci allegatur sic: Horomatis 
buius expertes reddite cunctos et sic legitur in codicibus lu- 
venci Hl Add 1 \\ 347 iussus C 1 , iustus 



V. 327—390. 67 

7 ,Davidis suboles, hominum lumenque salusque, 
Te precor ; horribilem nati de corpore morbum 
Proturbes, reddasque seni solatia vitae. 
Nam cursus lunae natum milii daemonis arte 
Torquet et in liquidas deiectum proicit undas, 360 
Aut miserum medio proiectum volvit in igni. 
Nam tua discipuli sectantes iussa frequenter 
Conisi nulla in solidum mihi dona dederunt." 
Tum Christus magno commotus corda dolore: 
„0 gens nullius fidei, gens effera seniper, 365 

En etiam patiar, vobiscum me fore terris?" 
Sic ait et puerum mandat perferre parenti 
Ante suos vultus. Tum vocis pondere multo 
Incubuit mentisque simul convulsa venena 
Daemonis horrendi purgato corde fugavit. 370 

Discipuli rogitant, cur non successerit illis 
Eiusdem pueri totiens temptata medella. 
Respondit Dominus: „Labat quia pectore vestro 
Instabilis fidei nutans per lubrica gressus. 
Nam si certa foret credendi portio vobis, 375 

Instar quae minimi posset praestare sinapi, 
Istius hinc montis possetis vellere verbo 
Inque alias sedes cunctam transvolvere molem. 
Nam genus hoc morbi precibus sine fine fidesque 
Multaque robusti ieiunia pectoris arcent." 380 

Inde Capharnaum gradiens pervenit ad oras. 
Convenere Petrum, quibus instat cura tributi, 
Solvere poscentes solitum pro nomine Christi. 
Ille sed ad Petrum conversus talia fatur: 
„Dic, inquit, reges quorum dependere natos 385 

Externos propriosne sibi iussere tributa?" 
Respondit Petrus: „Alienos solvere certum est." 
7 ,Cernis, ait Christus, natum non solvere regis; 
Sed ne quem laedam, praeceptum suscipe nostrum: 
En maris undisoni rupes quae prodit in altum 390 

376 sinapiJ., sinapis ]] 379 fideque &MB, fidesque F 1 ! 7 **! 
381 pervenerat oras EO s V\\ 390 in aequor M, div. scr. in R 

5* 



68 LIBER III. 

Scandatur tibi sumina, Simon, hamusque profundo 

Stamine setarum conexus praecipitetur. 

Haeserit et curvo qui primus acumine piscis, 

Huius pandantur scissi penetralia ventris; 

Illic inventum duplex dissolve tributum." 395 

Discipulr post inde rogant, quis maximus alto 
In caeli regno meritis pro qualibus esset. 
Tum Christus medio puerum consistere coetu 
Praecipit et placido doctor sermone profatur: 
„Quisque cupit celsam caeli conscendere sedem, 400 
Istius en pueri similem se moribus aptet. 
Erroris laqueos saeclis increscere certum est, 
Sed tamen infelix, per quem generabitur error. 
Qui vero e parvis istis deceperit ullum, 
Si sapiat, nectat saxo sua colla molari 405 

Praecipitemque maris sese iaculetur in undas. 
Nec quisquam fastu parvos contempserit istos. 
Horum custodes caelesti in sede tuentur 
Altithroni vultum genitoris sidera supra. 
Sed si quis pastor, cui pascua credita tondent 410 
Centum balantes, unam cum forte seorsum 
Nescius error habet, quaesitor deserit omnes 
Unius et totis lustrat vestigia silvis, 
Illam si magno possit reperire labore, 
Laetitia inventae maior tum nascitur agnae, 415 

Quam pro cunctarum numero, quod nulla resedit. 
Ex istis parvis genitor sic perdere quemquam 
Non patitur gaudetque suis increscere regnis." 

„Si fratrem proprium delicto commaculatum 
Cernis, secreto mox dictis corripe solus. 420 

Si tua verborum p.atiens moderamina laudat, 

inter 394 et 395 inserta sunt haec: Imventumquedragmum 
illius iliis apertis Prome et te illum prgbe poscentibus num- 
mum M (in marg. C 2 2 T ); priora etiam in C 3 Bod \\ 400 et 401 
transmutatiM || 401 En huius— se fingere certet V x Mat [| 416 
recedit C 3 Bod Met || 419 proprio M**B || 420 secretom corr. 
in secretum C 1 , secretim V^-Mat, secretis BC S 



V. 391—456. 69 

Labentis mentem frater lucrabere fratris. 

Sin tua solius contemnit verba relinquens, 

Tunc alius pariter monitor pia iussa frequentet. 

Sed si discutiet doctorum frena duorum, 425 

Tunc ad concilium referantur crimina plenum, 

Ut populi saltem sanetur pondere victus. 

Sin et multorum contempserit efferus ora, 

Sit tibi diversae multatus nomine gentis. 

Namque in concilium semper praesentia nostra 430 

Adveniet mediumque duum me stare necesse est, 

Sive trium fuerit coetus sub nomine nostro." 

Tum Petrus quaerit, quot fratri errata remittat, 
Vel septem lapsus hominum si ferre liceret. 
Christus prosequitur: „Non septem crimina tantum, 435 
Sed decuplata super donentur vulnera fratri." 

„Nani caeli regnum domini praedivitis aulae 
Consimile est, nummi rationem qui sibi poni 
lusserit et servum debentem multa talenta 
Praecipit abreptum cum coniuge progenieque 440 

Atque opibus cunctis venali nomine sisti. 
Tum servus dominum prostrato corpore adorat 
Et spondet, spatii sibi si foret ulla facultas, 
Omnem nummorum domino dissolvere summam. 
Commovit dominum famuli miseratio flentis 445 

Cunctaque trans meritum concessit debita servo. 
Ille sed egrediens conservum limine in ipso 
Nactus constringit; tum debita fortior urget 
Persolvi precibusque locum truculentus abegit, 
Carceris et mersum tenebris poenisque premebat. 450 
Quae postquam dominus famulorum noscere verbis 
Incipit, adducto ingessit iustissima servo 
Dicta dolens iramque movet iussisque severis 
In tormenta ferum detrusit cuncta revolvens 
Debita, dum dignis lueret per vincula poenis. 455 
Sic vobis faciet genitor, qui culmina caeli 

423 reluctans M in ras. T\\ 429 divisae MV^MpAL || 434 
si forte C 1 



70 LIBER III. 

Possidet, inmites sae-vo si pectore fratrum 
Peccata orantum dure punire voletis." 

Talia dicta dedit; Galilaeaeque arva reliquit 
Iudaeamque petit, qua pinguia rura silenter 460 

Agmine lordanes viridis perrumpit amoeno. 
Nec minus in stratis aegros donare salute, 
Sublimisque patris concedere munera praestat. 
Ecce Pharisaei temptantes quaerere pergunt, 
Coniugis an liceat reiectum scindere vinclum, 465 

Quicquid erit, laesi tangit quod corda mariti. 
Haec ubi percepit, depromit talia Christus: 
„Principio Deus in terris par dispare sexu 
Constituit iussitque uno de corpore necti 
Amborumque animas iunctis inolescere membris. 470 
Quod Deus ergo iubet proprio concrescere verbo, 
Inlicitum est hominum foedo secernere luxu. 
Moyses praecepit, quod pectora dura videret, 
Scribere discidium, quo saxea corda revinci 
Per proprios apices possent sub iudice flamma. 475 
Nam temere exsolvet casti qui iura cubilis 
Alteraque illius thalamis sociabitur uxor, 
Crimen adulterii populo sub teste subibit." 
Discipuli referunt: „Urget lex ista virorum 
Servitiique premit non aequo pondere partem, 480 
Ut melius fuerit thalamis caruisse perosis." 
Respondit Dominus: „Non oinnes pondere tanto 
Subicient umeros, lectae sunt talia dona 
Virtutis. Trino truncantur corpora more, 
Quae nulla gaudent genitali lege tororum. 485 

Namque alios tales progigni in luminis oras 
Comperimus; plerosque hominum vis ferrea sexu 
Exuit; atque alios ipsos sibi demere constat 
Pro caeli regnis pronum de pectore amorem. 

459 Galile§que MBBTAdd 1 -*, Galileaque C\ Galilea- 
que [ arva, rura AL \\ 462 pratis M \ aegris — salutem E V X A \\ 
463 perstat M j| 470 animos M || 475 flammae E V, flamma || 
488 Exsuit C l 



V. 457—520. 71 

Quisque capax fuerit, celsa virtute capessat, 490 

Quod paucis lectisque Deus vult pandere inunus." 
Haec ait et pueros, quos gaudens cura parentum 
Cum precibus laetis certatim hinc inde ferebat, 
Suscipit et plebem sectantum, quod prohiberei ; 
Increpat ac tales adfirmat regna mereri 495 

Aulae caelestis. Sanctas his ordine palmas 
Inponit redditque ulnis portare parentum. 

Ecce sed e populo iuvenis, cui rura domusque 
Et gaza exstabat, rerum possessio fulgens, 
Accedit Christumque palam submissus adorat: 500 
; ,0 bone praeceptor, dic nunc, quae facta sequamur ; 
Ut mihi perpetuam liceat comprendere vitam?" 
His auctor vitae tum talia reddit lesus: 
„Nunc demum quaeris ; veteri quae lege tenentur? 
Non hominis perimes vitam ; non furta tororum 505 
Invades ; quaestumve alienis noxia rebus 
Mens aut dextra leget ; non testis falsa loqueris. 
Sit genitor genetrixque tuo sublimis honore ; 
Proximus et puro pro te tibi cedat amore." 
Ille dehinc: ;; Istaec semper mihi perpete cura 510 
Observata reor, sed ne quid forte relictum 
Desit ; praesenti liceat me voce moneri." 
Tum Christus fatur: ;; Nunc si perfecta requiris 
Prendere praecelsis meritis fastigia vitae, 
Omnia ; quae proprio retines solus dominatu, 515 

Distrahe et ad miseros confer securus egentes. 
Tum thesaurus erit caeli tibi conditus . arce 
Virtutisque tenax vestigia nostra sequeris." 
Haec adolescentis veniunt ubi dicta per aures, 
Deiecit vultum tristisque in tecta refugit. 520 

493 leti — ferebant C\ ferebant etiam Mat V 1 AC 3 * || 497 
humeris VMat \\ 499 gazaestabat C\ gazae stabat MetAdd 1 ' 2 , 
gazis stabat Mat, gazi stabat T* (gaze T**), gaza distabat M 
BMp*AV* (Beda in Keilii Grarnm. latt. VII p. 233), gaze, ad- 
stabat F X JB*, Huemer l. c. gaza astabat || 509 frater C U3 Mat, 
puro || 510 cuncta istaec F 1 * 2 * (istec) 



72 LIBER III. 

Tum sic discipulis vitae spes unica fatur: 
„Difficile est terris adfixos divite gaza 
Avelli caelique leves in regna venire. 
Nam citius tenuis per acus transire foramen 
Deformis poterunt immania niembra cameli, 525 

Quam queat ut dives caelestia regna videre." 
Talibus attoniti comites stupidique silebant, 
Volventes quae tanta foret sub pectore virtus 
Humano, talem possit quae prendere vitam. 
Respicit aeternae iustorum gloria vitae 530 

Atque ait: „Haec homini forsan videantur acerba, 
Sed Deus electis facilem praepandit in aethra 
Possibilemque viam, virtus quam celsa capessat." 

Tum Petrus fidei munitus moenibus infit: 
„Omnia nostrorum proiecta reliquimus olim, 535 

Et tua iussa sequi nobis spes unica restat. 
Quid nostris animis superest? Dic, Christe, precamur." 
Talibus ad Petrum verbis respondit Iesus: 
„Vos quicumque meum mentis penetralibus altis 
Credentes servatis iter, cum sederit alte 540 

Progenies hominis, celso quem cinget honore 
Maiestas, bis sex illic pulcherrima virtus 
Constituet vobis sublimi in vertice sedes, 
ludiciumque hominum pariter tractare licebit. 
Hic quicumque sui linquet generisque domusque 545 
Gazas adfectusque omnes pro nomine nostro, 
Centiplicata dehinc capiet vitamque perennem. 
Primorum meritum postremi transgredientur, 
Ultima praeteriti capient vix praemia primi." 

„Sedulus ut ruris dominus, cui dulcia fundum 550 
Pinguibus in campis late vineta coronant; 
Hic ubi progressus primo cum lumine solis, 
Conduxit iuvenum fortissima robora pactus 
Unius in lucis certa mercede laborem, 
Et sua tum iussit cultu vineta polire. 555 

554 laborum MBAL 



V. 521—589. 73 

Ipse sed egrediens, ubi tertia venerat hora, 
Invenit ecce alios operique adcrescere iussit, 
Pro meritis operum promittens praemia digna; 
Illi non aliter laeti praecepta sequuntur. 
Ast ubi sexta dehinc lucis transfluxerat hora, 560 
Haut secus hinc alios iuvenes conducere pergit. 
Horaque nona dehinc ubi solis ctfTsibus acta est, 
Tunc alios pariter conductos iussit adire. 
Ultima labentis restabat portio lucis: 
Egressus cernit iuvenes causasque requirit, 565 

Cur pigris manibus torperent otia lenta. 
Aiunt, conductoris quod praecepta fuissent 
Nulla sibi. Dominus mox hos insistere ruri 
Tunc etiam iussit. Sed vespere protinus orto 
Praecipit, ut cuncti caperent mercedis honorem 570 
Aequalique omnes portarent praemia nummo. 
Tunc manus illa virum, prima quae luce laborem 
Sustulerat factisque diem toleraverat aequum, 
Indignans secum tali cum murmure fatur: 
Iniustum est, istis similem nos quaerere numnium, 575 
Ultima quos operis sero coniunxerat hora. 
Tum dominus ruris sedato pectore fatur: 
Inlibata tibi mercedis portio salvae 
Redditur et pacti servantur iura fidelis. 
Istis de nostro liceat concedere tantum, 580 

Extima quos operis glomeravit portio ruri. 
Nam multos homines dignatio sancta vocavit, 
E quis perminimam dignum est secernere partem." 
Haec ait et Solymos repetit comitesque seorsum 
Adloquitur solisque iterum regionibus infit: 585 

„Ingredimur gnari truculentaque moenia adimus. 
Filius hic hominis prodetur ad ultima mortis, 
Scribarum procerumque ferens ludibria membris, 
Adfixusque cruci post tertia lumina surget." 

575 ut nos M || 576 coniuncxerat G 1 \\ 581 Ultima MBL 
C 3 U 685 solisqtie C^MT*, eolitisque EMatV^L, solimisque I 
iteris MV l ALT*BMp 



74 LIBER III. 

Hic tum Zebedei coniunx submissa rogabat, 590 

Ut Christo medio caeli sublimis in arce 

Felices nati dextra laevaque sederent. 

Tum quaerit Christus, calicem si sumere possent, 

Quem sibi praeceptis instaret sumere patris. 

Respondent se posse simul. Tum talia Christus: 595 

„Vos nostrum calicem fas est potare, sed altis 

Sedibus aequali mecum considere honore 

Non hoc nostra dabit cuiquam pro munere virtus. 

Haec certis genitor sublimia dona reservat." 

Exin discipulos dictis pro talibus omnes 600 

Commotos tali sermonis mulcet honore: 

„Gentibus infidis celsa dicione potestas 

Inponit quoscumque super dominantur eorum 

Exercentque trucem subiectis urbibus iram. 

Vos inter longe tranquillior aequora vitae 605 

Concordi sternit mitis moderatio pace 

Magnus et obsequiis crescit super alta minister. 

Nec primus quisquam, nisi cunctis serviat, unus 

Esse potest. Hominis natus sic vestra minister 

Obsequio solus proprio pia munera gestat, 610 

Et multos redimens pretioso sanguine servat. 

At vos ex minimis opibus transcendere vultis 

Et sic e summis lapsi comprenditis inios." 

„Si vos quisque vocat cenae convivia ponens, 
Cornibus in summis devitet ponere membra 615 

Quisque sapit. Veniet forsan si nobilis alter, 
Turpiter eximio cogetur cedere cornu, 
Quem tumor inflati cordis per summa locarat. 
Sin contentus erit mediocria prendere cenae, 



602 dicione C X B | 605 Vos hic sed longe V^MpA B \\ 611 
ante hunc versum alius legitur sic: Pro multisque animam pre- 
tioso sanguine ponit G x BMat MetC^V 1 ** 2 B, gui solus ex- 
stat in MABLTC* Add ui Sg Mp Med, in V x sdlo a manu I 
sic scriptum erat ut supra reposui , sed salvat pro servat et in 
H versus quem spurium esse puto plane omissus est; Mat: Et 
multos redimet gloriosa morte coronat 



V. 590—650. 75 

Inferiorque dehinc si mox conviva subibit, 620 

Ad potiora pudens transibit strata tororum." 

Proxima tum Solymis conscendit culmina montis, 
Ordinibus lucent quae glaucicomantis olivae. 
Hinc lectis iussit sectantum discipulorum, 
Obvia castelli monstrans habitacula, Christus 625 
Inde asinam pariter fetu comitante repertam 
Ducere; vel si quis causam disquirere vellet, 
Cur sua tam subito quoquam iumenta trahantur, 
Dicere tunc, operam Dominum sibi sumere velle. 
Discipuli celeri complent praecepta paratu. 630 

Adducunt mollique super velamine vestis 
Insternunt pullum placidum praebentque sedendum. 
Hinc veteris quondam fluxit vox nuntia vatis: 
7 ,Ecce venit placidus tibi rex, quem terga sedentem 
Praemitis gestant asinae pullique sequentis." 635 

Tunc populi stratas praetexunt vestibus omnes, 
Quaque iter est Christo ; subnexa fronde coronant. 
Proxima tunc alii spoliant palmeta virore 
Conclamantque omnes: „Davidis origine creto 
Osanna excelsis sit gloria laeta trophaeis!" 640 

Sic adeo ingreditur Solymorum moenia Christus. 
Ingresso occurrit primo sub limine templi 
Cruribus atque oculis certatim debile vulgus. 
Quos ubi tam subito gressu visuque vigentes 
Cuncta sacerdotum cognovit factio mirans 645 

Et pueros templi complentes tecta clamore: 
Osanna egregia Davidis stirpe creato, 
Ipsum percontant cuncti, quae causa clamoris 
Inpubem tantum tollat per gaudia plebem. 
Christus ad haec: „Legis sanctae vos scripta tenere 650 

621 audax T**Add u 2 , audens Sg | accedet MC*Met || 644 
vegentes M || 646 canore H, ceteri quos cognovi codices optimi 
et deteriores: clamore; hanc vocem retineo et statuendum est Iuv. 
primani huius vocis syllabam interdum corripuisse; cf. Arevalum 
ad v. 648, ubi iiidem clamoris retinendum, quamquam timoris 
in MAT*C 3 **, tumoris in C 2 , cauoris in Hl legitur || 649 
tantam AT** \\ 650 scae C l V l AMpBT**C 3 , inquit 



76 LIBEB, III. 

Creditur, infantum quae dicit ab ore venire 
Lactentum et linguis iusti consurgere laudem." 

Haec ait ingratam linquens cum civibus urbem 
Bethanianique petit, rediensque in margine cernit 
Stratae tendentem diffusa umbracula ficum. 655 

Illic forte cibi pertemptans corda voluntas 
Arboris attrectat ramos, sed nulla facultas 
Pomorum sterili frondis concreverat umbrae. 
Olli Christus ait: ;? Non sit tibi fructibus umquam 
Copia promendis." Tum protinus aruit arbor. 660 
Discipuli celerem mirantur in arbore mortem. 
Sed Christus stupidis adsistens talia fatur: 
„Nunc lignum istius nostro stupuistis honore 
Desisse ad vires terrenos ducere sucos. 
Sed veris verbis iterumque iterumque monebo: 665 
Namque fides si certa animi consistet in arce 
Nec dubiis nutans vitiis tremebunda iacebit, 
Arboris istius vobis substantia cedet. 
Nec tantum istius, sed montis celsa revelli 
Credentum verbo poterunt undisque profundi 670 

Cum silvis pariter saxisque ferisque recondi. 
Et quaecumque fides robusto pectore poscet, 
Credentum semper digna virtute tenebit." 

Haec ubi dicta dedit, templi se moenibus infert. 
Confestim proceres populi miracula rerum 675 

Collecti inquirunt, virtus quae tanta dedisset. 
Ollis Christus ait: „Quaerentibus omnia vobis 
Dicere iam facile est ; si nobis vestra vicissim 
Percontata prius paucis sententia solvat. 
Nuper Iohannes, puro qui gurgite lavit 680 

Sordentes populi maculas, divina potestas 
An hominis potius vobis fallacia visa est?" 
Haec ait ancipiti verborum pondere claudens 
Captantum procerum mentem 5 nam magna prophetam 

651 Creditis B V 1 \\ 652 Lactantum M E** [| 660 arbor C l 
A Hl Sg || 663 ligni codd., lignum Beuqch. || 665 iterum iterum- 
que M A VLC z *8g\\ 679 Percontata C 1 Mat B* B** 



V. 651—718. 77 

Plebis Iohannem veneratio suscipiebat, 685 

Nec poterant eius fallacem dicere vitam. 

Rursuni sublimem dixissent esse prophetani, 

Occidisse illum traheret confessio culpam. 

Se nescire tamen respondit factip fallax. 

Tum Christus: „Non est iniustum claudere vocem, 690 

Cum mihi claudantur procerum responsa superba." 

„Nam geminae prolis genitor maioris in aures 
Talia dicta dedit: Vitis mihi portio maior 
Semiputata iacet. Sed perge et robore forti 
Nunc scrobibus nunc falce premens vineta retunde. 695 
Tum iuvenis sese tam sordida vincla laboris 
Nolle pati memorat. Post omnia iussa parentis 
Exsequitur damnansque sibi responsa coercet. 
Post alium natum simili sermone iubebat 
Ad vineta sui dependere iussa laboris. 700 

Annuit his iuvenis nec dictis facta repensat. 
Dicite, quis potius genitoris iussa sequatur?" 
Olli conlaudant responsum posterioris. 
Prosequitur Christus: „Nunc vera advertite dicta. 
Iam magis hinc caeli sedem comprendere possunt 705 
Corporis e vitiis quaerentes sordida lucra, 
Quam vestrum quisquam. Vobis nam venerat ante 
Iustus lohannes, sed non est credere vestrum. 
Namque fidem potius meretricum pectora certam 
Hauserunt sordesque animi posuere pudendas. 710 
At vos tantorum scelerum nil paenitet umquam." 

„Sic quidam dives, cui iugera multa nitentis 
Vineti saepes circum densata coercet, 
In medio turrem prelumque et dolia fecit 
Cultoresque dedit fructusque locavit habendos, 715 
Inpositam statuens mercedis solvere legem. 
Tum longinqua petit, sed fructus tempore certo 
Actores famulos mittit, quis portio salva 



685 suspiciebat E*M\\ 687 si dixissent &M*, dixissent si 
R**Mp || 705 certum est M, possunt &R 



78 LIBER III. 

Cultorum certa ruris ruercede daretur. 
Ecce colonorum rabies hos verbere saevo, 720 

Ast alios lapidum proterrent undique telis; 
Denique letali prosternunt vulnere multos. 
Tum dominus ruris plures incedere servos 
Praecipit et rursum mercedis pacta reposcit; 
Maior at in plures audax iniuria surgit. 725 

Ultima iam domino natum dimittere mens est, 
Quod subolem partemque sui vis digna pudoris 
Cultorum cordi venerandam posceret esse. 
Sed contra illorum iam mens maculata cruore 
Progenie exstincta domini sibi post dominatum 730 
Cedere credentum, crudeli vulnere fixum 
Obtruncant iaciuntque foras trans saepta cadaver. 
Post haec iam dominus veniet poenasque reposcet 
Tantorum scelerum. Sed vobis tradita quondam 
Fulgentis regni sedes translata feretur 735 

Ad placidam gentem, possit quae reddere fructus." 

„Ut rex 7 qui nato thalamorum vincula nectens 
Praecipit, ut proceres convivia laeta frequentent, 
Accitos famulis voti regalis honorem 
Concelebrare simul; cuncti sed adire recusant 740 
Regales thalamos ; regalis pocula mensae. 
Post alios mittit, sese largissima cuncta 
Magniflcasque dapes, convivia laeta parasse. 
Illi neglectis opibus diversa petebant. 
Hic aedes proprias, hic ruris tecta propinqui, 745 
Ast alius merces potius ac lucra revisit. 
Multi praeterea missos, qui ad laeta vocarent ? 
Insontes famulos rapiunt et corpora ferro 
In mortem cruciant. Tum rex ubi comperit acta ; 
Milibus armatis cives cum moenibus ipsis 750 

Subruit, effusi famulorum sanguinis ultor. 
Tunc servis fatur: Nunc festa iugalia cenae, 

735 refertur M B* || 736 Ad gentem dignos HG 3 V\\\ 
738 Praecipit ut Arevalus coniecit, Praecepit codd. (Praeci- 
pit M) 



V. 719—773. 79 

Praelargis opibus quaecunique instruximus illi, 

Contempsere meis proceres contingere mensis. 

Ite igitur propere per publica saepta viarum, 755 

Et quoscumque illic casus glonieraverit, omnes 

Huc laetis nati thalarois adhibete vocantes. 

Progressi famuli per compita cuncta viarum 

Inventos duxere simul. Iam denique cunctae 

Complentur mensae mixtae sine nomine plebis. 760 

Hic iusti iniustique simul cubuere vocati. 

At rex ingressus convivia laeta revisit. 

Hic videt indutum pollutae vestis amictu ; 

Laetitiis thalami fuerat cui dissona lingua. 

Isque ubi regalis sermonis pondere causas 765 

Reddere pro vestis maculis et labe iubetur, 

Oppresso tacuit non puri pectoris ore. 

Et tum conversus famulis rex praecipit illum 

Conexis manibus pedibusque et corpore toto 

In tenebras raptum mox praecipitare profundas. 770 

Illic stridor erit vasti sine fine doloris, 

Et semper fletus. Multis nam saepe vocatis 

Paucorum felix hominum selectio flet." 

753 illis V l AB* || 758 lata viarum BM, cuncta viarum 
C UZ A || 764 Laetitie||| C\ Laetitiis V 1 , Laetitiae | cui C 1 Mat E 
V U2 AP, quae | lingua M (div. scriptura longe) V 2 B*, longe || 



Subscriptio: EUANGELIORU LIBER TERTIUS EXPLCT 

INCIPT EIUSDEM LIBER QUARTUS FELICITER C l V x (Ex- 
plicit evang. 1. t., feliciter om.\ LIBER TERCIUS EXPLICIT 
INCIPIT QUARTUS M B (Explicit lib III). 



LIBER QUARTUS. 



Talia dicentein confestim factio frendens 
Temptare adgreditur verbis cum fraude malignis: 
„Certum est, veridicum te nunc venisse magistruin, 
Nec quemquam metuens Domini vestigia servas. 
Dic ergo ; an liceat nostrae dissolvere genti 5 

Caesaris urgentis semper sub lege tributum?" 
Ille sed inspiciens saevi penetralia cordis: 
„Cur teniptatis, ait, nunc me concludere verbis, 
Fallaces? mentis prodit fallacia fructum. 
Inspicite in nummum sculptique nomismatis aera, 10 
Caesaris expressum facile est ubi cernere vultum. 
Solvite nunc illi propria sub lege tributum, 
Atque Deo proprium legis servemus bonorem." 

Post Sadducaei hinc inde latratibus urgent: 
„Moysea, qui legum posuit praecepta, iubere, 15 

Si quis conubium properata morte relinquet, 
Pignoribus mediis nondum de germine cretis, 
Huius germano rursus sociabile vinclum 
Deberi, generis pereat ne portio lapsi. 
Finibus in nostris septem germana fuerunt 20 

Corpora; sed maior prinius mox vincula nuptae 
Sumpsit, praeceleri cecidit sub acumine mortis. 
Post alius frater thalamis sine fructibus isdem 

4 metuis — servans MB (servas) || 9 Fallacis M B || 11 
facile G^M^V^L, promptum [| 16 couubium O^-^Sg, coniu- 
gium || 17 semine M 



LIBER IV. V. 1—55. 81 

Concidit et cuncti iacuere ex ordine fratres 

Unius et cunctos fletus geniuere maritae; 25 

Post ipsam rapuit gelidae inclementia mortis. 

Si venient igitur cuncti sub limina vitae, 

Cuius conubiis mulier reddenda resurget?" 

Ollis Christus ait: „Errori obnoxia pravo 

Legibus et iussis Domini mens dura resistit. 30 

Namque secunda dehinc laetae reparatio vitae 

Non thalamos novit, non terrae gaudia vana 7 

Sed similes levibus genitoris iuxta ministris 

Constituet regni virtus sublimis in aula. 

Nec Deus illorum dominum se ponere mavult, 35 

Qui tetram proni meruerunt sumere mortem, 

Sed potius vitae possunt qui prendere luceru." 

Ecce alii rogitant, quae sint firmissima legis. 
Ille indefessus nulli responsa negabat: 
„Sublimem caeli Dominum devotio cordis 40 

Diligat; est istaec virtus firmissima legis. 
Consimile est isti: Magno teneantur amore 
Ad ius fraternum iustae penetralia mentis; 
His etenim geminis dependent omnia iussis. 
Sed vobis cuius suboles ventura videtur 45 

Christus, quem cuncti spondent in saecla prophetae?" 
Respondent, illum Davidis germine nasci. 
Prosequitur Christus: „Cur illum dicere David 
Divino flatu scriptum est Dominumque Deumque, 
Quod proprium patrem non aequum est dicere nato?"50 

Talia salvator; cuncti obstipuere silentes. 
Ille sed accita credentum plebe profatur: 
„Aspicite scribas sublimi sede superbos. 
Hi quaecumque doeent, iustum est comprendere cordis 
Obsequio ; maculas ipsorum temnite vitae. 55 

28 coniugiis M L || 30 repugnat B Mat Bar; post hune ver- 
sum m. II inseruit alium: Legibus et virtute di mens decolor 
exit MJR (M deculor), m. I AB T* Mp Met (E post 34) || 33 
iuxta C^-^Add^Sg, iustaj 36 terram V ui 1 41 et est virtus C\ 
haec om. M*Mat | fortissima V 1 Mat || 50 est om. MR* 

Iuvencus. 6 



82 LIBER IV. 

Abrupta inponunt unieris nani pondera vestris, 

Ipsi quae digito saltem contingere nolunt. 

Accubito primo cenae fastuque superbo 

Atque salutantum vano tolluntur honore, 

Et nomen sublime volunt gestare magistri. 60 

Sed vos noluerim praecelsi nominis arcem 

Adfectare tamen; vobis est una magistri 

Inposita aeternum caeli de lege potestas, 

Vos eadem fratrum parili coniunxit amore. 

Unus item pater est, caeli qui in culmine regnat. 65 

In vobis si quis sublimia colla levabit, 

Decidet et barathri mergetur ad ultima caeno; 

Ast humilis claram conscendet liber in aethram. 

Deflendi semper scribae et lacrimabilis aevi 

Caeca Pharisaeae cunctis fallacia plebis. 70 

Nam vobis itiner clausum quia iure negatur, 

Non sinitis quemquam penetrare per ardua lucis 

Et cunctos trahitis saevae ad consortia flammae 

Vos similes dicam tectis splendore sepulcris, 

Quis facies nitida est, internaque turpia bustis. 75 

Sic vox velatur iustae sub imagine vitae 

Atque adytis mentis celantur sordida corda." 

„0 Solymi, Solymi, ferro qui saepe prophetas 
Ad vestram missos vitam sine fine necastis, 
Quam volui vestram gentem populumque tueri, 80 
Ales uti dulces solita est sub corpore pullos 
Obice pennarum circumconplexa fovere! 
Sed vobis semper caelestia munera sordent. 
Deseritur iam nunc domus haec vastanda ruinis ; 
Nec nostrum vobis fas ultra est cernere vultum." 85 

Egreditur templo, cuius praecelsa notantes 
Moenia discipulos tali sermone docebat: 

62 vobis doctrina est una magistri C 1 , vobis est dpctrina 
magistri Mat, magis - est uobis 6St una mag. M, magi & (esl) 
uobis est una mag. B || 76 celatur MB || 79 necatis MB, in C 1 
s erasum est || 81 ut indulces C\ uti dulces Mat A T, uti molli || 
84 vastanda C u3 I>od, vastata 



V. 66—120. 83 

„Haec operum vobis miracula digna videntur 
Obtutu stupido; veris sed discite dictis, 
Quod mox cuncta solo passim disiecta iacebunt." 90 
Haec ad Oliveti dicens pervenerat arcem. 
Discipuli solum postquam videre, rogabant, 
Ut sibi venturi tempus distingueret aevi ; 
Promissa ipsius quem poscant prendere fineni, 
Eius et adventus terrae consumeret orbem. 95 

Quaerentum verbis respondit talia Christus: 
„Observate dolum, falso ne nomine capta 
Credulitas laqueis errantum praecipitetur. 
Discurrent cunctis bellorum incendia terris; 
Sed vos praevalido consistite robore cordis, 100 

Ne mens accepto iaceat turbata tumultu. 
Non etenim prima inponent mox proelia finem, 
Gentibus et gentes . et regibus obvia reges 
Signa ferent, nec morbi tunc corrumpere tractum 
Aeris aut pestes prosternere corpora parcent. 105 

Fixa etiam solido per inania pondere tellus 
Per diversa loci motu quassante tremiscet. 
Haec in primitiis temptamina parva manebunt. 
Prodentur multi vestrum letoque dabuntur, 
Proque meo vobis incumbere nomine gentes lio 

Tormentis poenisque feris odiisque necesse est. 
Livor erit terris, erroribus omnia plena 
Et falsi surgent populorum labe propbetae. 
Haec inter si quis protectum a vulnere pectus 
Ad finem servare queat, sublimia lucis 115 

Aeternis vitae sertis redimitus adibit. 
Regnorum caeli celebratio pervolitabit 
In cunctas terrae metas; gens omnis habebit 
Testem lucifluo sancti sermone salutis. 
Et tunc finis erit currentia saecula solvens. 120 



90 deiecta EM || 93 distingeret G 1 - 3 || 94 quo M*TV U2 
Mat || 101 ad coeptos — tumultus T* V 1 || 105 pestis BM || 116 

abibit C 1 Mat F 2 * JBer (abit) || 119 sancti &M*, sanctae M 

6* 



84 LIBER IV. 

Adveniet iam tunc tristis defletio terris, 

Quae Danihelis habet iussam verissima voeem; 

Haec dignus tantum poterit cognoscere lector. 

Iudaei longe* fugient montesque capessent, 

Nec quisquam domibus repetat sustollere secum, 125 

Quae fuga consociet vestemve aut mobile quicquam. 

Deflendae iam sunt uteri cum pondere matres 

Et miseros fetus dulci quae lacte rigabunt. 

Poscite iam precibus, tristi ne frigore brumae 

Adveniat fuga vestra tamen, neu sabbata festa 130 

Anceps praecipiti turbet trepidatio cursu; 

Nam cunctis venient saevissima pondera terris. 

Tale malum non saecla prius nec postera norunt. 

Et ni sublimis genitor decerpere tempus 

Et numerum miserans vellet breviare dierum, 135 

Nulla dehinc trepidae superarent corpora vitae. 

Sed propter lectos veniet miseratio iustos. 

Nomine fallentes Christi falsique prophetae 

Exsurgent terris et monstra potentia fingent, 

Quae forsan lectos capient miracula iustos. 140 

En praedicta patent instantia saecula vobis. 

Desertis si quis Christum peragrare loquetur 

Occultisve procul penetralibus esse repostum, 

Longe credulitas absit vanissima vobis. 

Sicut enim fulgur caelum transcurrit apertum 145 

Et cerni facile est cunctis orientis ab oris 

Usque sub occiduum caeli vergentis in orbem, 

Sic rapido adventu clarebunt lumina Christi. 

Abscondet furvis rutilos umbris radios sol, 

Amittet cursum lunaris gratia lucis 150 



121 def§ectio M, defleEtio V 1 , deflectio MatBSgBar 
Ged, deflatio Gud, deflexio H l, difflectio B \\ 122 Danielis ha- 
bent BY x ABar, iussam C us Ged; omissus erat Mc versus M 
V 2 B, sed suppletus est manu posteriore ; vv.122 et 123 trans- 
mutati sunt B Add 1 || 124 Iudaei C 1,3 BAT Mat, Iudaea | fu- 
gient — capissent C 1 - 3 (capess. C 3 ) || 134 decernere M*SgGed\\ 
148 munera M {div. scr. lumina) 



V. 121—178. 85 

Ignicomaeque ruent stellae eaelumque relinquent. 

Omnis item virtus caeli commota superni 

Signa dabit, proles hominis quis vertice caeli 

Glareat; omnigenasque tribus defletio iugis 

Urgebit, veniet cum nubibus ignicoloris 155 

Maiestate potens hominis per sidera natus. 

Tum tuba terrifico' stridens clangore vocatos 

Iustos quadrifido mundi glomerabit ab axe. 

Praeteriet neque enim praesens generatio saecli, 

Donec cuncta sequens claudat sibi debita finis. 160 

Haec tellus caelumque' super solventur in ignes, 

Sed mea non umquam solventur ab ordine dicta. 

Quis fuat ille dies nescire est omnibus aequum, 

Ni soli rerum Domino, qui sidera torquet. 

Ut quondam terras undae involvere furentes 165 

Et diversa sibi tractantes munia cunctos 

Diluvii rapuit subito violentia tractu, 

Sic subitus flammas volvens descendet ab aetbra 

Adventus noster; nec cunctos ille sub una 

Condicione premet. Nam tunc ubi iugera laeta 170 

Infindent duo depresso sub vomere sulcis, 

Unus correpto tolletur corpore arator, 

Ignarusque alius vasto linquetur in agro. 

Uno quin etiam recubantes stramine lecti 

Dispar iudicium diversa sorte subibunt. 175 

Unus enim socium quaeret per strata relictus. 

Idcirco famuli vigilent, quia nescius illis 

Adventus Domini subita descendet in hora. 

154 def=ectio M, deflectio TF 1 ' 2 Bar Add\ deflexio Hl, 
defectio E C s Mat Bod BHGed \ lucis MB C 3 Bod B** H Ged, 
vulgi V % Bar || 155 tum M || 159 Nec praeteribit enim {T* 
praeteriit) || 163 fuit C 13 BAMpB Bar Ged, fiat T*Mat Met 
Sg, fuat T**Add, fuerit M, erit; L. Muller de re metr. p.403 
coniecit siet, sed ad auctoritatem codicum opt. magis accedit 
fuat, quod iam Huemer l. c. p. 35 reposuit \\ 166 munera BM\\ 
168 subitas BM\\ 170 alta B*M, lata B**BAdd || 171 gemini 
depressos sub uomere B \\ 178 subita — bora C\ jsubitas — 
boras 



86 LIBER IV. 

Si sciret certuin furis insistere tempus 
Quisque doruus custos, vigilaret et obvia ferret 180 
Arma procul, ruptas ne quis penetraret in aedes. 
Sed vos intentis animis adsistite semper ; 
Namque repentinus vobis subitusque recurret 
Filius huc hominis iustis sua praemia servans. 
Ule fidelis erit servus ; cui credere cuncta 185 

Aedes et famulos voluit per longa profectus 
Vir pater ipse domus: sapiens nimiumque beatus, 
Quem veniens Dominus servantem iussa videbit. 
Illum maiori famulum redimibit honore. 
Ast ille infelix, qui sordida luxuriatus 190 

Tardantem contempnet herum, famulosque fatigans 
Verberibus segnique indulgens ehrietati 
Luxuriosorum convivia concelebrarit; 
Adveniet dominus servumque. incauta furentem 
Praecipitem dignis poenarum cladibus abdet. 195 

Illum perpetuus fletus stridorque manebit." 
;; Conferri possunt caelestia regna puellis 
Bis quinis ; pars est quarum sapientior una, 
Altera praestupido pars est stolidissima corde. 
Occurrere illae votis sponsalibus onines 200 

Ornatu accinctae taedarum flammicomantum. 
Sed sapiens pars illa ; sibi quo lumina flammae 
Susciperet ; portare simul curabat olivum. 
Stultarum vero non est prudentia talis. 
Cumque moraretur sponsus ; tum membra sopore 205 
Solvuntur cunctae per compita lata viarum. 
Iam noctis medio clamor crebrescere magnus 
Exoritur, laetoque dehinc occurrere voto 
Admonuit taedisque vias ornare coruscis. 
Surgere virginibus properatum ; et lumina taedis 210 

179 fures — rebus MBA || 185 cunctas MBLG 3 \\ 190 sor- 
dide BM \\ 191 contempnat BM | fatiga=t G\ fatiget BM, 
fatigans TV^Mat^ 193 concelebraret C 1 - s , conceleb|||||||| M (-bra- 
bit C 2 ), concelebrabat B, concelebrauit Mat \\ 210 properatim 
V x SgBA\ est G x LBar 



V. 179—241. 87 

Instruere et flammas pingui componere olivo. 
Tum stolidae rogitant olei sibi cedere partem, 
Prudentes secum quod tunc gestare videbant. 
Sed quoniam sapiens pavitat chorus, omnibus aeque 
Ne desint clarae nutrimina pinguia flammae, 215 

Ex parvo aequalis si detur portio cunctis, 
Tum pergunt stultae, liquidum mercentur olivum. 
Dum pergunt, laetae transcurrunt omnia pompae 
Et sponso tantum comitatur factio prudens. 
Adveniunt brutae sero post tempore segnes 220 

Et sponsi pulsare fores et limina clausa 
Nequiquam ingeminant precibusque ingrata frequentant ; 
Ut liceat miseris penetrare in limina laeta. 
Illas non comitum sponsi cognoscere quisquam 
Non ipse sponsus voluit. Vigilate timentes, 225 

Adventus vobis quod non est certior hora." 

„Sicut enim, longas cui contigit ire profecto 
In terras ? credens servis tractanda talenta 
Uni quinque dedit, duo cepit et alter habenda, 
Tertius unius curam tractare talenti 230 

Suscepit., vires quoniam diversa merentur. 
Sed maior quis est concredita portio nummi ; 
Certatim duplis auxerunt incrementis. 
Ille sed, unius cui credita cura talenti, 
Telluri infodiens servat sine fructibus aera. 235 

Iamque aderat praesens dominus: tum primus et alter 
Se geminasse illi pariter concredita monstrant. 
Illos laudat herus. potioraque credere tantae 
Promittit fidei. Sed tertius ille refodit 
Et domino reddit tali cum voce talentum: 240 

Quod scibam domino memet servire severo, 

212 sumere JRM\\ 215 parvae BM || 219 sponsum E || 222 
Nequi§quam &R, Nequiquam M || 230 Tertius et unius O 1 |[ 
233 inque crementis B (in •v-||||| crementis M) AKB Mp Met 
Add 1 , munera donis LMatC 3 Bar, div. scr. in B \\ 235 condit 
MC 3 , servans B Mat Sg \\ 241 sciebam MAdd 2 , sci=bam T Sg, 
scibam K Add 1 , scirem (etiam in quaest. gramm. cod. Bern. 83 
apud Keilium, Gramm. latt. VI p. 186, 29) 



88 LIBER IV. 

Qui meteres segetes alieno semine cretas, 

Extimui, argentumque tuum concredere terrae 

Malui, quod salvum semper tibi.reddere possem. 

Tum dominus famulo respondens talibus infit: 245 

Si nescire meos auderes dicere mores, 

Nequitiae tantae veniam concedere possem. 

Hoc etiam gnarum potius praestare decebat, 

Ut fructum nobis tractata pecunia ferret. 

Quapropter segni tollatur portio nostri 250 

Prudentique debinc detur possessio maior ; 

Quem duplis cumulasse lucris mea quinque talenta 

Inveni. Namque est certum, potiora mereri, 

Quis res uberior cumulatae sortis abundat. 

At cui parva subest segni substantia corde, 255 

Id minimum penitus iuste tolletur ab illo 7 

Ut nequam servus tenebras demersus ad imas 

Perpetuos fletus poenae stridore frequentet." 

„En bominis natus veniet patrisque ministris 
Stipatus celsa iudex in sede sedebit. 260 

Tum gentes cunctae diversis partibus orbis 
Conveniunt iustosque omnes de labe malorum 
Seeernet dextraque libens in parte locabit, 
At pravos laeva despectos parte relinquet; 
Ut pastor pecoris discernit pascua mixti, 265 

Lanigeris dextri permittens mollia prati 
At laevos hirtis dumos tondere capellis. 
Sed rex ad dextros conversus talia dicet: 
Huc veniant sancti ? . iamdudum debita sumant 
Dona patris, mundi quae sunt aequaeva nitentis 270 
Et iustis primo promissa parantur ab ortu. 
Namque fame fessum quondam me grata refecit 
Haec plebes potuque sitim mihi saepe removit, 
Hospitiumque domus patuit mihi saepe vocato 
Et nudus vestis blandissima tegmina sumpsi 275 

242 meteres C 1 V 1 Sg Bar, meteret || 257 Ut C 1 , Et Mat 
B*T**K, At || 262 laborum Huemer \\ 266 dextri — prati O 1 *, 
dextre, — partis C 1 ***^^ || 274 Hospitioque V 1 



V. 242—309. 89 

Carceris et poenis horum solacia cepi. 

Tum Domino tali respondent voce beati: 

Non meminit nostrum quisquam te visere nudum 

Nec famis oppressum dura dicione notavit, 

Carceris aut poenis meminit vidisse revinctum. 280 

Respondens illis dicet tum talia iudex: 

Fratribus ista meis humiles miserando labores 

Qui feeit, certum est dulcem mihi ponere fructum. 

At vos, iniusti, iustis succedite flammis 

Et poenis semper mentem torrete malignam, 285 

Quas pater' horrendis barathri per stagna profundis 

Daemonis horrendi sociis ipsique paravit. 

Namque sitim passo quondam mihi pocula nulla 

Nec famis in poena parvi miseramina panis, 

Aut peregrina mihi tecti vestisve parumper • 290 

Tegmina de magnis gracili pro parte dabantur, 

Carceris aut saepto claustris morbisve iacenti 

Umquam Visendi solacia vestra fuerunt. 

His damnata dehinc respondet factio verbis: 

Haut umquam nostrum meminit te visere quisquam 295 

Aut sitis aut saevae famis aegrum agitare laborem. 

Hospita vel fessis errare per oppida rebus, 

Carceris aut mersum poenis morbove gravatum, 

Ut tibi sollicito fieret miseratio iusta. 

His rerum dicet Dominus: Cum vestra superbo 300 

Angustis rebus feritas sub corde tumebat 

Calvavitque humiles minimos, me sprevit in illis. 

Haec ubi dicta dabit, meritis sua praemia reddet. 

Aeternum miseri poena fodientur iniqui, 

Aeternumque salus iustis concessa manebit." 305 

Talia dum loquitur, scissos lacerata capillos 
Pro fratris morbo iustis soror anxia curis 
Hortatur iuvenem rapido percurrere gressu, 
Casibus ut tantis Christus servaret amicum. 

276 solacia G l \\ 279 dicione C l Mat || 286 profimdi AT 
Add l B || 292 morbique M || 295 Haut eqnidem BM || 298 mor- 
boque MBC 3 Mat 



90 LIEER IV. 

Nam fuerat mulier meritis accepta benignis, 310 

Obsequio cuius fratremque domumque merentem 

Amplexus pleno Christus retinebat amore. 

Nuntius adveniens perfert, extrema iacere 

Dilectum Christo iuvenein per tristia morbi 

Et leti et vitae confinia summa tenentem. 315 

Lazarus hic habuit nomen, sed Christus amaris 

Percussus verbis: „Non est, si creditis, inquit 

Ad letum ducens istaec violentia.morbi, 

Sed Deus ut digno iustis celebretur honore 

Et suboles hominis sancta virtute nitescat." 320 

Tunc ad discipulos: „Dormit iam Lazarus, inquit, 

Sed carum iuvenem faciam consurgere rursus." 

Aiunt discipuli: „Somno succedere plena 

Et remeare salus poterit;" nec mente sequuntur, 

Quod mortem somni dixit sub nomine Chrtstus. 325 

Errorem quorum tali sermone removit: 

„Lazarus in letum cecidit, sed gaudia menti 

Hinc veniunt vestramque fidem mihi fortius armant ; 

Cernitis absentem longe quod cuncta videre. 

Sed properenius/' ait. Didymus tum talia fatur: 330 

„Pergamus pariterque omnes procumbere leto 

Cogamur, totiens quod gens Iudaea minatur." 

Iamque aderat Christus ; fuerat sed forte sepulto 

Quarta dies ; mersasque atris de morte tenebris 

Germanas luctus lacrimosaque tecta tenebant. 335 

Convenere illuc solatia debita dantes 

ludaeae gentis proceres carique propinqui. 

Sed Martha, audito Christum venisse, cucurrit 

Obvia deseruitque domum maestamque sororem 

Et procul: „0 utinam praesens virtus tua nobis 340 

Adforet et morti fratrem rapuisset acerbae. 

Nam quicquid poscis, certum est tibi posse venire." 

312 Complexus M \\ 317 Perculsus B M ** || Post 332 addi- 
tus est Hic versus: Haec ait et Christo cuncti praeeunte se- 
quuntur JRV 1 T L Mat B Sg Met, in marg. inf. suppletus M 
Y % [| 340 omiss. C^MSg || 342 posces C us 



V. 310—374. 91 

Quam Dominus tali solatur voce gementem: 
„,Robustam mentem, mulier ; virtute resume. 
Lazarus haec vitae recidiva in lumina surget." 345 
Et mulier: ;; Certe surgent in munera vitae 
Mortales cuncti, veniet cum terminus orbi." 
Christus item sancto depromit pectore vocem: 
;; En ego sum clarae vobis reparatio vitae. 
In me qui credit, mortem deponere sumptam 350 
Et vitam poterit iugi componere saeclo. 
At quicumque fidem vivo sub pectore sumet, 
Horrida non umquam continget limina mortis; 
Istaec si credis puro de pectore, Martha?" 
Illa dehinc: 7; Haec una fides mea corda tenebit ; 355 
Sublimis veneranda Dei quod venerit in te 
Caelestis suboles celso sub nomine Christi." 
Haec ait et Mariam cursu motura sororem. 
Interiora petit; sanctum venisse magistrum 
Et pariter luctu oppressamvocitare sororem 360 

Admonuit tacito designans omnia nutu. 
Prosilit illa foras audito nomine Christi; 
Prosequiturque simul Solymorum turba gementem 
Credentum, tumulo fletus inferre sorores. 
Illa salutiferum postquam conspexit Iesum ? 365 

Procidit ante pedes ; rupitque hanc pectore vocem: 
„Si mihi germanum potuisses visere vivum ; 
Lazarus haut poterat durae succumbere morti." 
Fletibus his Christus socians de corde dolorem 
Inquirit tumuli sedem, quo condita nuper 370 

Membra forent animae volucris spoliata calore. 
Haut mofa demonstrant flenti maestoque sepulcrum 
Rupe sub excisa; lapidis quod pondere clausum 
Ut vidit Sanctus ; multo mox vecte moveri 

345 reciditfa C x V l TMatSg, rediuina; cf. Prud. Ps. 390\\ 
351 comprendere MV 1 etc, componere G l M || 354 dic pectore 
■Pijg**! 7 ** || 358 matura MMAB, maturata LG 3 , motura|| 
366 rumpitque hunc voce dolorem _R (hunc ex hanc factum), 
rupitque hac uoce dolorem TAdd 1 F 2 Mat (h§c) 



92 LIBER IV. 

Praecipit; at Marthae talis vox verberat aures: 375 
„Quattuor en luces totidemque ex ordine noctes 
Praetereunt, quo membra solo composta quiescunt. 
Crediderim, corpus motu fugiente caloris 
Fetorem miserum liquefactis reddere membris." 
His dictis contra depromit talia Christus: 380 

„Iam totiens dictum est, magnis consistere rebus 
Credentum virtute fidem; sed gloria summi 
Iam genitoris adest, fidei si robur habetis." 
Haec ubi dicta dedit saxumque immane revulsis 
Obicibus patuit, virtus mox conscia caelum 385 

Suspicit et tali genitorem voce precatur: 
„Eximias grates, genitor, tibi, sancte, fatemur; 
Me placidus semper venerandis auribus audis, 
Sed populus praesens me missum credere discat." 
Haec ubi dicta dedit, tumuli mox limine in ipso 390 
Restitit adverso complens cava saxa clamore: 
„Lazare 7 sopitis redeuntein suscipe membris 
En animam tuque ipse foras te prome sepulchro." 
Nec mora conexis manibus pedibusque repente 
Procedit tumulo, vultum cui linea texta 395 

Et totum gracilis conectit fascia corpus.. 
Tum solvi iussit laetumque ad tecta remittit. 
Iudaei postquam factum venerabile cernunt 7 
Qui tanti Mariam fuerant Marthamque secuti, 
Pars credens sequitur tantae virtutis honorem; 400 
Ast alii repetunt urbem procerumque superbis 
Cuncta Pharisaeis rerum miracula narrant. 

Ergo ad concilium scribae plebisque vocatur 
Iam gravior numerus, qua vatum principis alte 
Pulchra Caiphaeae conlucent atria sedis. 405 

Illic complacuit Christum prosternere leto, 
Sed vitare dies paschae, ne plebe frequenti 
Discordes populi raperent in bella furofem. 

391 clamore O, canore editt. || 392 sopitis eorr. ex sospiti- 
bus C 1 1| 400 sanctae MTY x Add x 8g || 405 phariseae ML 



V. 375—440. 93 

Ille Simonis erat teetis, quem lurida lepra 
Virtute ipsius . diffugerat. Ecce iacenti 410 

Accedit mulier propius, sanctumque alabastro, 
Quo pretiosa inerant late fragrantis olivi 
Unguenta, a summo perfundit vertice Christum. 
Discipuli increpitant fantes, potuisse iuvari 
De pretio unguenti miserorum corpora egentum. 415 
Has Dominus prohibet voces factumque probavit: 
„Desinite obsequio iustam prohibere puellam. 
Pauperibus semper dabitur succurrere tempus, 
Sed me non semper tribuetur visere vobis. 
Funeris ista mei multum laudanda ministrat 420 

Officio mundumque implebunt talia facta." 

Tunc e discipulis unus se subtrahit amens 
Iudas et ad proceres tali cum voce cucurrit: 
„Quod pretium sperare datur, si prodere vobis 
Quaesitumque diu possim monstrare magistrum?"425 
Illi continuo statuunt ter dena argenti 
Pondera; his Iudas sceleri se subdidit alto. 

Iamque dies paschae primo processerat ortu: 
Discipuli quaerunt, ubi cenam sumere paschae 
Vellet; at ille sibi quendam sine nomine quaeri, 430 
Ultima qui Domini caperet mandata, iubebat. 
Vespere mox primo bis sex recubantibus una 
Discipulis, tali divinat voce magister: 
„En urget tempus, Christum cum prodere morti 
E vobis unus scelerato corde volutat." 435 

Continuo cuncti quaerunt ? quis talibus ausis 
Insano tantum cepisset corde venenum. 
Ille dehinc: „Epulis mecum nunc vescitur, inquit. 
Sed suboles hominis quondam praescripta subibit 
Supplicia ad tempus. Miserabilis ille per aevum, 440 

411 frangensque alabastrum Arev. et plerique edd., fracto- 
que alabastro Huemer || 413 perfundit C\ perfudit (profudit 
M) || 420 Funeribus — meis MC 3 || 426 argenti ter dena pro- 
mittunt C 1 , ter dena minarum Mat \\ 429 rogitant V\ a xpo 
quaerunt (cena om.) JRATL || 439 perscripta BM 



94 LIBER IV. 

Qui iustum dedet; quanto felicior esset ; 
Si numquam terris tetigisset lumina vitae!" 
Et Iudas graviter tum conscia pectora pressus, 
;; Numquid ; ait, Iudam talis suspicio tangit?" 
Respondit Dominus: ;; Te talia dicere cerno." 445 

Haec ubi dicta ; capit palmis sibi frangere panem, 
Divisumque dehinc tradit sancteque precatus 
Discipulos docuit ; proprium sibi dedere corpus. 
Hinc calicem sumit Dominus vinoque repletum 
Gratis sanctificat verbis potumque ministrat, 450 

Edoeuitque, suum se divisisse cruorem ; 
Atque ait: „Hic sanguis populi delicta redemit; 
Hoc potate meum. Nam veris credite dictis ; 
Post haec non umquam vitis gustabo liquorem ; 
Donec regna patris melioris munere vitae 455 

In nova me rursus concedent surgere vina." 
Exin cantato sanctis concentibus hymno 
Montis Oliveti conscendunt culmina cuncti. 
Talia tum Christus depromit pectore verba: 
;; Omnes praesenti noctis vos tempore longe 460 

Disperget misere deserto principe terror. 
Sic etenim scriptum est: Pastoris casibus omnes 
In diversa fugam capient per rura bidentes. 
Post ubi vita novos caeli mihi reddet bonores, 
Praeveniam vestrosque choros genitalibus arvis 465 
Grata Galilaeae volitans per rura docebo." 
Respondit Petrus: „Cunctos ; si credere fas est ; 
Quod tua labenter possint praecepta negare, 
Sed mea non umquam mutabit pectora casus." 
Ille dehinc: ;; Nox haec ; quae lucida sidera terris 470 
Inducit lucemque premens nunc incubat undas ; 
Audiet ; ut trinis pavidus mendacia verbis 

442 limina C X E |j | 446 capit MMat, coepit T**Hsup. lin., 
dedit 0; Koenig suspicatus est, post hunc versum unum vel duos 
excidisse || 447 sanctumque B V 1 || 448 sic C\ se HKMat (edere), 
sibi || 453 Hunc ABLT**Hl, Nunc (7 3 | putate C 1 || 460 prae- 
sentis M || 467 Cuncti M \\ 468 labentes M \ possent C X M || 471 



V. 441-505. 95 

Dices et Christum ; fortissime Petre ; negabis ; 
Et prius, alitibus resonent quam tecta domorum." 
At Petrus: ;; Duram mortem mihi sumere malim, 475 
Vox oblita suum quam deneget ista magistrum." 
Has vires cordis perstant promittere cuncti. 

Nominis Hebraei sunt Gessamaneia rura. 
Illo progreditur lucis vitaeque repertor, 
Circa discipuli Iuda fugiente sequuntur. 480 

Atque illic reliquos iussit residere ministros. 
Ipse sed adsumpto louge procedere Petro 
Zebedeique simul natis per devia tendit. 
Tuuc angore gravi maestus sic voce profatur: 
;; Tristia nunc volvens animus mihi pectora turbat 485 
Morte tenus ; sed nunc vos segnem excludite- somnuin, 
Sollicitamque simul vigilando ducite noctem." 
Haec ait et paulum procedeus corpore terram 
Deprimit et tali proiectus voce precatur: 
„Si fas est ; genitor, calicis me transeat huius 490 
Incumbens valido nobis violentia tractu. 
Sed tua iam veniat potius, quam nostra voluntas, 
Quae tibi decreta est tantis sententia rebus." 

Tuuc ad discipulos repedat, sed somnus anhelis 
Prostratos terrae membris dissolverat omnes. 495 

Tunc ait ad Petrum: ;? Non est mihi ponere virtus 
Unam pervigilem tantis sub casibus horani? 
Sed vigilate, precor ; ne vos temptatio raptos 
Horrida praecipitet saevae per lubrica mortis. 
Spiritus iste viget, sed corpus debile labat." 500 

Secessit rursus secreti niontis in arcem 
Orabatque patrem: „Rerum mitissime rector, 
Hunc quoniam calicem non est trausire potestas ; 
Iam tua proveniat nostra de sorte voluntas." 
Rursus discipulos somni sub pondere pressos 505 

undis B \\ 476 audita M 7 2 ** || 478 Gezamaneida B || 479 iugis 
M || 480 Quem mox discipuli B V* \\ 482 Ille M \\ 485 Tristitiam 
uoluens M \\ 492 Sed tamen adveniat M B || 495 Prostratis G x 
V x Mat 



96 LIBEft IV. 

Invenit et rursus ideni genitore precato 
Adloquitur fesso nexos languore quietis: 
„Iam dormire licet sociosque revisere vestros, 
Nam venit ecce, meum qui dedat in omnia corpus, 
Quae maculata meis inponet factio membris." 510 
Cum dicto Iudas numero stipante catervae 
Advenit procerum iussu populique ferocis. 
Pars strictis gladiis pars fidens pondere clavae 
Signa sequebatur Iudae promissa furentis. 
Oscula nam pepigit sese contingere Christi, 515 

Quo facile ignotum caperet miserabile vulgus. 
Ille ubi dissimulans blanda cum voce salutat, 
Attigit et labiis iusti venerabilis ora, 
Continuo . Christus : „Totuin complere licebit, 
Huc venisse tuo quaecumque est causa paratu." 520 
Iniecere manum turbae Christumque prehendunt. 

Tunc e discipulis unus fulgente machaera 
Occurrit vatis famulo sublatus in iram 
Tempore et excussam rapuit vi vulneris aurem. 
Olli Christus ait: „Gladium tu ponito, noster; 525 
Nam quicumque ferox confidet vindice ferro, 
Hunc iusti similis ferri vindicta manebit. 
An ego non possem caelestia castra vocare 
Et patris innumeras in proelia ducere turmas? 
Sed scriptura meis complenda est debita rebus. 530 
Vos autem stricto qui me comprendere ferro 
Fustibus et gladiis concurritis, en ego vobis 
Occurram, templi media qui semper in arce 
Yobiscum residens docui, nec talia quisquam 
In solum tantis circumlatrantibus ausus." 535 

Discipuli passim Christo fugere relicto. 

Iamque Caiphaea steterat salvator in aula, 
Convenere omnes scribae proceresque vocati. 

507 fessos BM \\ 509 ad omnia BM\\ 514 sequebantur JB|| 
518 iustissimi mirabilis M, iusti miserabilis ABLT**Add Sg 
Met |1 528 possim E, posum M || 529 turbas M C 3 || 533 Occur- 
reram M, Occnrri AL V 1 1| 537 adsteterat BMLB* 



V. 506—572. 97 

At Petrus longe servans vestigia solus 

Occulte niaestus sedit cum plebe ministra 540 

Extremum opperiens tanto sub turbine finem. 

Ecce sacerdotes falsos conquirere testes 

Incumbunt fictasque volunt contexere causas, 

Quis mortem insonti possent inponere Christo. 

Sed nullus tanto visus satis esse furori. 545 

Ultima prosiliunt testes, qui dicere Iesum 

Audissent, templum quod solus vertere posset 

Et versum trinis iterum instaurare diebus. 

Ipse sacerdotum princeps urgere tacentem 

Insistit frendens furiis ac talia fatur: 550 

„Cur nihil ad tantas nunc respondere querellas 

Convictus veris procerum sub testibus audes? 

Adiurabo tamen summi per regna tonantis, 

Ut fateare palani, si fas te credere Christum." 

Ille dehinc tali compellat voce superbum: 555 

„Istaec sola tibi procedunt pectore verba 

Yera tuo; veniet vobis visenda per auras 

Maiestas prolis hominis, cum dextera sanctae 

Virtuti adsidet sub nubibus ignicoloris." 

Talibus auditis scindit de pectore vestem 560 

Exultans furiis et caeco corde sacerdos 

Atque ait: „Audistis, pugnantis foeda profani 

Verba Deo; polluta magis consurgat in iras 

Religio et vestram cuncti iam pandite nientein." 

Conclamant omnes mortique addicere certant. 565 

Tum sanctam Christi faciem sputa improba complent 

Et palmae malis colaphique in vertice crebri 

Insultant verbisque omnes inludere certant: 

„Christe, prophetabis, cuius tibi palma sonarit!" 

At Petrum mulier tristem quod viderat intus, 570 
„Tune etiam, iuvenis, fueras comes additus, inquit ; 
Isti ; quem ludens procerum sententia damnat?" 

546 Ultime BM\ Christum BM || 550 fervens BM\\ 561 
Exultat M, Insultans BA, Insultat V 1 \\ 562 Auditis M [| 563 
malis MB \\ 567 in malis C 1 1| 569 sonaret BM* 

luvencus 7 



98 LIBER IV. 

Ille negat tectisque feris se promere temptat. 
Ecce sed egressum primo sub lumine cernens 
Altera consimili prodebat voce ministris. 575 

Rursus ait iurans ; illum se nosse negabat. 
Tum percontantum multi accessere sequentes 
Eque sono vocis sese cognoscere dicunt, 
Cuncta Galilaeam streperent quod verba loquellam. 
Et Petrus iurans devotis omnia verbis 580 

Nescire adfirmat ; quisquis foret ille ; negando. 
Hanc vocem, plausum quatiens sub culmine tecti ; 
Ales prosequitur cantu ; mentemque Sinionis 
Circumstant tristem vera praesagia Christi; 
Egressusque dehinc ploratus habebat amaros 585 

Sidera iam luci concedunt et rapidus sol 
Progreditur radiis terras trepidantibus implens. 
Iamque e concilio Christum post terga revinctum 
Praesidis ad gremium magno clamore trahebant. 
Interea celsum Dominus stans ante tribunal 590 

Talia Pilati verbis excepit Iesus: 
„Tu rex Iudaeae gentis ; quod dicitur, adstas?" 
Respondit Christus: ;; Vestris haec audio verbis." 
Exhinc terribilis iusti accusatio surgens 
Infremit et sanctum scelerata facundia pressat. 595 
Respondere nihil trucibus dignatur Iesus. 
Pilatus quaerit, quae tum sit causa. tacendi. 
Ille magis perstans miranda silentia servat. 
Sollemni sed forte die concedere leges 
Unum damnati capitis de more iubebant; 600 

Et fuit in vinclis famoso nomine latro ; 
Quem Christo infensus populus dimittere vitae 
Ardebat: trucibus somno sed territa visis 
Pilati eoniunx, iusti discedere poena ; 

573 feris C l TAdd\ foris MMatMp, foras || 571 limine 
MBL || 584 verbis M B in ras., veris Mat \\ 585 Egressumque 
MatAdfc-^V^T*, Egressusque | amarus Add 1 -* V 1 **, ploratus 
amarus habebat Mat (— os — os) T, amaros || 588 e om. CP-M^ 
595 sceleris Huemer, scelerum Arev. | perstat C 1 **, instat M 



V. 573—636. 99 

Mandatis precibusque virum suspensa rogabat. 605 

Tum iudex iterum procerum disquirere mentem 

Temptat, et instanti cuperent quem solvere poena, 

Plebis ad arbitrium mitti de lege requirit. 

Sed proceres populum fusa ambitione rogabant, 

Latronem legi peterent Christumque negarent. 610 

At postquam procerum incendit sententia vulguin, 

Latrouisque petit potius sibi cedere vitam, 

Consuluit praeses populum, quid vellet Iesum. 

Plebs incensa malo saevos miscere tumultus ; 

Et crucis ad poenas iterumque iterumque petebat, 615 

Qui regis nomen cuperet, qui Caesaris hostem 

Confessus sese proprio damnaverit ore. 

Denique vi victus detestatusque cruentum 

Officium increpitans se libera sanguinis huius 

Corda tenere sibi ; coramque a crimine palmas 620 

Abluit, ut genti tantum macula illa maneret. 

Hoc magis inclamant: , ? Nos ; nos eruor iste sequatur ; 

Et genus in nostrum scelus hoc et culpa redundet." 

Pilatus donat plebi legique Barabban 

Et crucis ad poenam victus concedit Iesum. 625 

Proditor ad Iudas, postquam se talia cernit 
Accepto sceleris pretio signasse furentem, 
Infelix veris damnans sua gesta querellis 
Proiecit templo tum detestans argentum. 
Exorsusque suas laqueo sibi sumere poenas 630 

Informem rapuit ficus de vertice mprtem. 
Inde sacerdotes, pretium quod sanguinis esset, 
Inlicitum fantes adytis concedere templi ; 
Quod dare tum licitum ; dum sanguis distraheretur ; 
Credebant, agrum mercati nomine vero 635 

Sanguinis ; horrendo signant scelera impia facto. 

608 mitti — requirit C 1 Mat T*, mittit — requiri H 610 ne- 
garent C 1,8 T BodV 1,2 *, necarent (perderent M) || 611 vulgum 
C x MatV x TSg, vulgus || 613 Iesum W^MatB*, Iesu || 617 damna- 
verat M \\ 619 increpitans O || 625 vinctum E [| 628 veris C 1 , eris 
Mat, aegris || 629 detestabile Mat, detestatus Bom Med 

7* 



100 LIBER IV. 

Haec quondani cooperta canens vox vera prophetae 
Eventum rerum patefecit in ordine saecli: 
Argenti triginta minas posuere profani 
Hoc pretium pretiosi corporis instituentes, 640 

Quod mox ad figuli rursus transfertur agellum. 

Traditus est trucibus iustus scelerisque ministris 
Militibus: scelerata ludibria corpore praebet. 
Purpureamque illi tunicam clamidemque rubentem 
Inducunt spinisque . caput cinxere cruentis, 645 

Inque vicem sceptri dextram comitatur harundo. 
Tum genibus nixi regem dominumque salutant 
Iudaeae gentis; faciem lavere salivis 
Vertice et in sancto plagis lusere nefandis. 

Haec ubi transegit miles ludibria demens, 650 

Indutum propriae ducebat tegmina vestis 
Et crucis ad poenam sanctum iustumque trahebant. 
Ecce sed egressi quendam cepere Simonem 
Cyrena genitum lignumque adferre iubebant, 
Quo dominum lucis iussis suffigere saevis 655 

Instans urgebat saecli inmutabilis ordo. 
At postquam ventum est, ubi ruris Golgotha nomen, 
Permixtum felli vinum dant pocula Christo. 
Ille sed in summo gustu tractata recusat, 
Nec tamen insultans hominum furor omnia poscit. 660 
Iamque cruci fixum pendebat in arbore corpus, 
Intactaeque dedit tunicae sub sorte per omnes 
Militis unius servans possesso textum. 
Et scriptum causae titulum meritique locarunt, 
Quod rex Iudaeae plebis gentisque fuisset. 665 

Accidit, ut pariter poenae consortia ferrent 

643 scelerum Arev., sanctus Huem. || 648 faciemqae C l S,\ 
labare Mat, lauare H (r in ras.) Daventr., lavere O \\ 651 teg- 
mina C\ tegmine || 659 tractare E TL Mat Mp (trattare) Met 
Bar; post hunc v. sequitur: Ut satis antiquis fieret per talia 
dictis O, sed spurium esse puto || 660 possit M, poss& M* (pos- 
sit -R**) || 661 crucis M; post hunc versum insertum est hoc: 
Vestesque milites IIII partiuntur in partes M et simile quod- 
dam in C 2 et in marg. B TK et post v. 662 C 3 Bod 



V. 637—698. 101 

Latrones hinc inde duo; sed caeca furentis 
Insultat plebis fixo vaesania Christo: 
„Hic est, qui templuni poterat dissolvere solus ; 
Hic est, qui trino lucis reparare meatu. 670 

Sed nunc descendat suboles veneranda tonantis 
Et crucis e poena corpusque animamque resolvat." 
Haec vulgi proceres vaecordis dicta sequuntur; 
Atque Pharisaei scribaeque et factio demens 
Inludunt motuque caput linguasque loquellis 675 

Insanis quatiunt aeternae ad vincula poenae: 
„Nonne alios quondam trucibus servare solebat 
Morborum vinclis? sese cur solvere poenis 
Non valet? En regem nostrae quem credere gentis 
Debuimus: solvat ligni de robore corpus! 680 

Tunc sanctis digne poterimus credere signis. 
Confidit genitore Deo: dimittere poena 
Cur propriam non vult subolem veneranda potestas?" 
Nec minus increpitant dextra laevaque gementes 
Adfixi crucibus scelerum pro sorte latrones. 685 

Iam medium cursus lucis conscenderat orbem ; 
Cum subito ex oculis fugit furvisque tenebris 
Induitur trepidumque diem sol nocte recondit. 
Ast ubi turbatus nonam transegerat horam 
Constemata suo redierunt lumina mundo. 690 

Et Christus magna genitorem voce voeabat 
Hebraeae in morem linguae; sed nescia plebes 
Heliam vocitare putat. Tum concitus unus 
Cogebat spongo turpi calamoque revincto 
Inpressum labiis acidum potare saporem. 695 

Cetera turba furens tali cum voce cachinnat: 
„Spectemus pariter, caelo ne forte remissus 
Helias veniat ; celsa qui in sede quiescit, 

667 duos MB || 669 et 670 transmutati C u3 Bod \\ 678 pro- 
prias cur solvere poenas M, vincere pro solv. Mat TAdd || 689 
turbatum M, turbatam B \ transierat MAL, transcenderat B 
V Ui BSg i| 694 sphongo C 1 - 3 , spungo TiJB**C 2 || 695 aco&um 
M, acitum C 1 | 698 in om. BM 



102 LIBER IV. 

Liberet et rnisero confixum stipite regem." 
Tum clamor Domini magno conamine missus 700 
Aetheriis animam comitem commiscuit auris. 
Scinduntur pariter sancti velamina templi 
Carbasaque in geminas partes disrupta dehiscunt 
Et tremebunda omni concussa est pondere tellus, 
Dissiliuntque suo ruptae de corpore cautes. 705 

Tum veterum monumenta virum patuere repulsis 
Obicibus iustaeque animae per membra reversae 
Et visi passim populi per moenia late 
Erravere urbis; sic terrent omnia mundum. 
Militibus primis quatiuntur corda pavore, 710 

Dedita qui saevae servabant corpora poenae^ 
Et subolem dixere Dei Christumque fatentur. 

E speculis matres miracula tanta tuentur 
Onmes, obsequium Christo quae ferre solebant. 
Iam decedenti vesper succedere soli 715 

Coeperat, et procerum tum iustior audet 
Corpus ad extremum munus deposcere Christi. 
Hic ab Arimathia nomen gestabat Ioseph, 
Qui quondam verbis aures praebebat Iesu. 
Pilatum tunc iste rogat, sibi cedere meinbra, 720 
Quis nuper tulerat vitam vis horrida poenae. 
Concessit praeses et corpus fulgida lino 
Texta tegunt saxique novo componitur antro. 
Limen concludunt immensa volumina petrae; 
E speculis servant matres et cuncta tuentur. 725 

Iamque dies rutilo complebat lumine terras, 
Otia qui semper prisca de lege iubebat, 
Nulla sed inmitis procerum furor otia servat. 
Conveniunt onerantque simul sic iudicis aures: 
„Erroris laqueos iustissima poena resolvit. 730 

Nunc meminisse decet, quoniam planus ille solebat 
Vulgari semper iactans promittere plebi, 

699 miserum M || 708 visi passim C 1 , visu paasim C 3 , visum 
passim TSg*, v. passae | late C\ lata B, latae || 731 solebat: 
hic desinit C 1 



V. 699—767. 103 

E mortis sese tenebris ad lumina vitae 
Cum trino solis pariter remeare recursu. 
Hoc petimus, custos miles nova funera servet, 735 
Ne fera discipulis furandi audacia corpus 
Consurgat turbetque recens insania plebem." 
Et Pilatus ad haec: „Miles pernrittitur, inquit, 
Servare, ut vultis, corpus tellure sepultum." 
Conveniunt saxique ingentia pondera volvunt, 740 
Et limen signis et saxum milite servant. 

Sidera iam noctis venturo cedere soli 
Incipiunt, tumuli matres tum visere saeptum 
Concurrunt, motus sed terram protinus omnem 
Concutit et caelo lapsus descendit aperto 745 

Nuntius et saxum tumuli de limine volvit. 
Illius et facies splendet ceu fulguris ignis, 
Et nivis ad speciem lucent velamina vestis. 
Militibus terror sensum discluserat omnem 
Et iacuere simul ceu fusa cadavera leto. 750 

Ille sed ad matres tali cum voce profatur: 
„Vestra pavor nullus quatiens nunc corda fatiget; 
Nam manifesta fides, sanctum vos quaerere corpus, 
Quod crucis in ligno scelerata insania fixit. 
Surrexit Christus aeternaque lumina vitae 755 

Corpore cum sancto devicta morte recepit. 
Visere iam vobis licitum est, quod sede sepulcri 
Nulla istic iaceant, fuerant quae condita membra. 
Dicite praeterea celeri properoque recursu 
Discipulis, Christum remeasse in luminis oras, 760 
Inque Galilaeam laetum praecedere terram." 
His dictis visisque animos perfuderat ardens 
Laetitia attonitis stupor ancipitique pavore. 
Denique praecipiti celebrantes gaudia cursu 
Talia discipulis referunt tumulumque relinquunt. 765 
Ecce iteris medio clarus se ostendit Iesus 
Et fidas matres blandus s&lvere iubebat. 

735 Hoc B (div. scr. Sed) Mat, Sed || 749 discusserat M\\ 
764 celantes Mat, celerantes F 1>2 J5** || 767blande BTC 3 ,deest 



104 LIBER IV- 

Occurrunt illae et genibus plantisque prehensis 

Victorem leti pavidae venerantur Iesum. 

Talibus ille dehinc praeceptis pectora firjnat: 770 

„Mentibus absistat fidei pavor omnis et ista 

Fratribus en nostris propere mandata referte. 

Nostri conspectus si cura est, ite volentes 

Inque Galilaeam propere transcurrite terraru." 

Interea tumulo custodum exterrita corda; 775 

Mittunt e numero partem, quae tanta- referret 
Iudaeis rerum miracula. Sed manus amens 
Iam semel insano penitus devota furori 
Praemia militibus certatim magna rependit 
Et famam argento redimit, quod limine rupto 780 
Furtim sustulerit corpus defensa tenebris 
Occulte rapiens audacia discipulorum. 

Iamque Galilaeos conscenderat anxia montes 
Mandatis Christi concurrens turba suorum: 
Cemitur ecce suis proles veneranda tonantis. 785 

Illum procumbens sancte chorus omnis adorat; 
Nec tamen in cunctis pariter fundata manebat 
Pectoribus virtus, nam pars dubitabat eorum. 
Tunc sic discipulos clarus compellat Iesus: 
„In caelo et terris genitor mihi cuncta subegit, 790 
Me pater est vobis dignatus mittere lucem. 
Gentibus haut aliter nunc vos ego mittere cunctis 
Institui, vestrum est cunctas mihi iungere gentes. 
Pergite et ablutos homines purgantibus undis 
Nomine sub sancto patris natique lavate, 795 

Vivifici pariter currant spiramina flatus. 
Ablutisque dehinc nostra insinuate docentes 
Praecepta, ut vitam possint agitare perennem; 
Nec vobis umquam nostri praesentia deerit, 
Donec consumens dissolvat saecula finis. 800 

Mat || 772 haeciZF 1 , hinc MABL, en TSg, v. deest Mat || 775 
tumuli EBLV 1 \\ 786 sanctus V^Mp, in M verhum in parte 
folii avulsa est || 788 eorum: hic desinit M \\ 799 nostra "Pilfai || 
Subscr. in Mat (Explicit liber IIII Iuuenci. Item ipsius) LC 3 Bod 
(Finiunt 1111 libri Iuuenci. [Incipiunt L Bod] versus eiusdem). 



V. 768-811. 105 

Has mea mens fidei vires sanctique timoris 
Cepit et in tantum lucet mihi gratia Christi, 
Versibus ut nostris divinae gloria legis 
Ornamenta libens caperet terrestria linguae. 
Haec mihi pax Christi tribuit, pax haec mihi saecli, 805 
Quam fovet indulgens terrae regnator apertae 
Constantinus, adest cui gratia digna merenti, 
Qui solus regum sacri sibi nominis horret 
Inpohi pondus, quo iustis dignior actis 
Aeternam capiat divina in saecula vitam 810 

Per dominum lucis Christum, qui in saecula regnat. 

802 ltixit edit. omnes || 807 gloria Mat O 3 , gratia in ras. 

Bod | diva C 3 Bod || 808 numinis RLHAdd*Med, nominis TB\\ 
811 deest MatT*MedAdd 2 ; erasi sunt 810 s. et in locum eorum 
manu posteriore scripta est Benedictio 'quaedam regalis. Tum 
manus I haec subscriptio sequitur: EXPLICIUNT LIBRI IIII 
EUANGELIORUM ! UERSIBUS GAI VEHTII AQUILINI IU- 
UENCI PRESBITERI B, FINIT. EXPLICIT LIBER IIII 
EVANGELIORVM VERSIBVS GAI VETTI AQVILINI IV- 
VENCI PRESBITERI V u * (F 1 scribit IVVENTI) Mp (hic codex 
scribit VECTI et IUUENCH), EXPLICIVNT QVATTVOR 

EVANGELIA A IVVENCO PSBYTERO PENE AD VERBVM 

TRANSLATA G\ EXPLIC EVANGELIO^ LIB IIII G. UETTI 

AQUILINI SIUE IUUENCI . UC • PRBI T. 



INDEX I. 



(Numeri asterisco notati versuum spuriorum sunt.) 



Andreas I 423. 
Anna I 216. 
Arimathia IV 718. 
Augustus I 145. 

Barabbas IV 624. 
Bethania III 654. 
Bethlem I 149. 153. 238. 260. 

Caesar I 145. III 617. IV 6. 
Caiphaeus IV 405. 537. 
Caphamaum III 381. 
Chanan II 129. 
Christus saepissime. 
Constantinus IV 807. 
Cyrena IV 654. 

Daniel IV 122. 

David I* 121. 149. 151. 166. 

II 105. 570. III 356. 639. 647. 

IV 47. 

Elisabeth I 82. 106. 
Esaias I 313. 412. II 767. 

Galilaea II 243. III 459. IV 466. 
Galilaeus I 414. 435. 450. II 

328. III 195. IV 579. 761. 

774. 783. 
Geraseni II 43. 
Gessamaneius IV 478. 
Golgotha IV 657. 



Hebraeus IV 478. 692. 
Helias II 545. III 265. 
348. IV 698. 



324. 



Herodes I 1. 233. 241. 253. 

257. III 35. 40. 43. 53. 64. 
Hieremias I 264. III 268. 

Iacob II 245. 263. 

Iacobus I 430. 

Iesus saepissime. 

Iohannes I 26. 110 etc. (Bapti- 

sta I 541). 
Ionaeus II 705. 
Iordanes praef. 27.-1 347. 415. 

451 (-is). III 461. 
Ioseph I 151. 222. 256. 272. 

II 105. III 25. IV 718. 
Israhelitae I 207. 240. II 205*. 

474. 
Iudaea I 149. 450. III 460. 
Iudaeus I 1. 80. 229. II 153. 

163. 178. 204. 285. IV 332. 

337. 648. 665. 777. 
Iudas IV 423. 427. 443. 444. 

480. 511. 514. 626. 

Lazarus IV 319. 321. 327. 345. 

392. 
Libya II 709. 

Magedae III 220. 
Magi I 226. 246. 254. 258. 
Maria I 53. 91. 133. 184. 189. 
208. 272. III 26. IV 358. 399. 
Maro praef. 10. 
Martha IV 338. 354. 375. 399. 
Matthaeus II 96. 
Minciades praef. 10. 



INDEX I. II. 



107 



Moyses II 689. III 473; Moysi 
II 218 (-ei). 691. III 324; 
Moysea IV 15. 

Nathanahel II 102. 118. 
Nazara I 273. II 107. III 29. 
Neptala I 413. 

Persa I 241. 

Petrus I 422. 767. III 110. 

114 etc. IV 467 etc. 
Pharisaeus II 606. IV 70; 

Pharisaei II 351. 566. III 133. 

160. 221. 241. 464. IV 402. 674. 
Philippaeus III 258. 
Philippus II 99. 109. 116. 
Philippi III 238. 
Pilatus IV 591. 597. 624. 720. 

738. 

Quirinus I 147. 

Roma praef. 2. 

Sadducaei III 221. 241. IV 14. 
Samaritae, -tarum II 434 ; -tum 
II 255. 322. 



Samariticus II 254; -tis II 244. 

250. 
Sichen II 244. 
Sidon III 177. 
Simeon I 190. 214. 
Simon I 422. III 120. 391. IV 

409. 583. 653. 
Smyrna praef. 9, 
Sodomi II 455. 
Solomon I 644. II 710. 711. 
Solyma urbs I 540; -ae orae 

II 281; -a moenia III 291. 
Solymi I 449. IV 78; -orum 

1233. II 205. III 611. IV 363; 
-is II 284. III 622; -os I 227. 

III 584. 

Syri I 449. III 176. 
Syria I 146. 449. 

Tyrus III 177. 

Zabulon I 411. 413. 
Zacharias I 3. 11. 74. 81. 309. 
Zebedeus I 433. III 319. 590. 

IV 483. 



INDEX II. 



abdere cladibus IV 195. 
abegit precibus locum III 449. 
ablativus: I 238. 273. 298. 309. 

314. 424. 425. II 248. 283. 

400. 462. 519. 560. 576. 591. 

614. 633. 664. III 84. 89. 284. 

285. 286. 330. 482. 517. 604. 

IV 44. 86. 126. 142. 143. 

395. 442. 
abluere mentem I 340. 
abrupta pondera IV 56. 
abrumpere tenebras mortis 

I 129. 

accendere famam II 71. 
accubito primo IV 58. 



accusativus: patriam rediere 
I 254; Aegyptum transportat 
256; patriam remeare 286; 
incidere pontum II 2; inc. 
foveam II 589; perventum 
est rura III 258; incubare 
undas IV 471; incurrere ]a- 
queos II 492. — vide pene- 
trare. 

actores famulos mittit III 718. 

actutum II 389. 

acumen mortis IV 22. 

adcrescere operi III 557. 

adfamina I 91. 

adgressor II 617. 



108 



INDEX II. 



adiectivum vel participium loco 
substantivi: abdita II 246; 
altum II 27; alta III 607; 
arcanuin II 388 ; ardua IV 72 ; 
bona dulcia II 633; bona 
mitia I 676; casti amor I 512; 
celsa III 95. 669; futurum I 
104; certi III 599; culta II 
561; per cuncta II 416; de- 
bita I 211. III 446. 455. IV 
160; iussa laboris III 700; 
per devia I 408. 528. II 622. 
III 319. IV 483; directa II 
359 ; diversa III 146. 744. IV 
107. 231. 463 ; miseri egentes 

III 516. IV 415; eximios 
vatum III 292; firmissima 
legis IV 38; humiles mini- 
mos IV 302; inane I 360. 
II 3; inania I 649. IV 106; 
incensa IV 614; ingrata IV 
222; miseri iniqui III 304; 
iusta operum I 468; iusti lecti 

IV 137. 140; iusti venerabilis 
IV 518; laeta IV 747; largis- 
sima III 742; longa III 209. 
IV 186; 1. viarum I 227; 
longinqua III 717; lubrica I 
722. III 374. IV 499; mediocria 
cenae III 619; id minimum 
IV 256; mollia prati IV 266; 
obscura legum I 293; oc- 
ciduum caeli IV 147; omnia 
legis I 235; — mundi II 198; 
— patris II 552; — pompae 
IV 218; in omnia dedere IV 
509; operta mentis II 82; 
parvi III 404. 407. 417; pe- 
netralia I 505. 584. II 220. 
251. 543. 698. 759. III 150. 
394. 539. IV 7. 43. 143; plu- 
rima terrae I 145; potiora 
II 762; miseri pravi II 661; 
profanus IV 562. 639; pro- 
fundis horrendis IV 286; pro- 
fundumll32. III 234.591. 670; 



prona I 682; proximus III 
509; sancta per omnia I 352; 
scrupea I 684; secreta I 175. 
288. 304. 372. II 488. III 146. 
169; serenum III 226; solidum 
III 363 ; sollemnia paschae II 
153; sublime II 219; sublimia 
lucis IV 115; summa III 613. 
618; miseri superbi II 235; 
terrena III 302; terrestria II 
209; tristia morbi IV 314. 
485; ultima barathri IV 67; 
— mortis III 587; ventura 
obscuris miscere II 165; vera 
omnia I 180; virentia I 646. 

II 815. 

adiectivum gen. neutrius loco 
adverbii: aeternum I 21. IV 
63. 304. 305; horrendum I 
759; incauta IV 194; immen- 
sum I 729; magnum I 86. 
93; multum IV 420; nimium 
I 685; sordida IV 190; tan- 
tum III 649; ultima IV 546. 

adolatio I 702. 

adoptare in numerum prolis 
I 465. 

aequaevus IV 270. 

in aequore ruris III 155; ae- 
quora vitae III 605. 

aeriae aves I 634. II 16. 742; 
aeria columba I 358; aeria 
vox II 520. 

aevi fallacia IV 69. 

agitare laborem IV 296; ag. 
vitam IV 798. 

agmine Iordanes perrumpit 
rura III 461. 

agna III 415. 

alabastrum IV 411 

alimenta cibi I 370; ciborum 

III 207. 

altaria venerans I 504. 
alter = alius III 616. 
altithronus praef. 24. II 62. 
III 409. 



INDEX II. 



109 



anhelua I 768. II 247. 330. 494. 
an in enunt. interrogat. simpl. 
IV 5. 
antrum saxi IV 723; antra 

pectoris I 588. 
apices proprios III 475. 
apicum acumina II 747. 
aptare lectum umeris II 91. 
aptare nomen I 182. 
astrifer olympus III 225. 
astris inserere III 267. 
ater carcer I 517; daemon II 

437. 614; atra mens I 366; 

mors II 651; vincla I 203. 
aula caeli II 215. 538; domini 

III 437; regni I 644. IV 34; 

— aetheria II 195; caelestis 

III 496; Caiphaea IV 537. 
aurea lux III 15; — Rotna 

praef. 2. 
aures cordis II 812. III 147; 

mentis II 754. 
auricolor aethra I 356, 
avita gens I 753. 

balantes III 411. 

beare I 120. 

bidentes III 183. IV 463. 

bis quinisIV 198 ; bis sex II 384. 

III 542. IV 432; bis terna III 

316. 
bisseno coetu II 431; bissenos 

annos I 281; — sinus cophi- 

norum III 90. 
blandissima tegmina vestis IV 

275. 
breviare numerum dierum IV 

135. 
bruma IV 129. 
bustum = cadaver IV 75. 

cachinnat tali cum voce IV 

696. 
caecantur pectora plebis ob- 

tunsae II 712. 
caelestis aulalll496; c.regnum 



II 813; c. sedes I 703. III 
283. 408; c. ministri III 312; 
c. castra IV 528; munera IV 
83; regna I 651. III 526. IV 
197; signa III 222; verba 

III 192. 

caeli arx III 517. 591; aula 
II 215. 538; culmen IV 65; 
culmina III 456; dominus IV 
40; lex IV 63; regia I 482. 

II 513. 539; regnum I 455. 
482. 756. III 397. 437. regna 

III 315. 489. 523. IV 117; 
sedes II 216. III 16. 287. 
400. 705; vertex I 590. 614. 

IV 153. 

calcate timorem III 339. 
canorus (David) I 149. II 570. 
carcer corporis I 192; ventris 

III 235; carceris claustra IV 

292; tenebrae I 517. III 48. 

450.; umbrae I 409. 
causari III 178. 
celebrare gaudia IV 764; 

laudes gratesque I 96. III 203. 
celerans alternos motus la- 

terum III 56. 
celsus cantus praef. 9; honor 

II 177. III 541; celsa dicio 

III 602; virtus III 490. 533. 
centeno fetu II 753. 
centiplex II 793. 
centiplicatus III 547. 

certa fides praef. 17. II 230. 
III 666. 709. 

cetus II 697. 

chorea vatum I 292; laetae II 
366; compositae III 57. 

Christus vel Iesus appellatur: 
aeternae gloria vitae III 530; 
auctor vitae III 503; clarus 
II 128. III 3. IV 789 ; doctor III 
399;dominuslucisIV655.811; 
hominum lumenque salusque 
III 356; largus miserator II 
293; legum completor II 568; 



110 



INDEX II. 



leti victor II 405. IV 769; 

lucis vitaeque repertor IV 

479; mentis perspector II 274; 

mundi regnator II 265; prae- 

ceptor III 500; saecli serva- 

tor II 328; sator aeternae 

vitae III 161; terrarum gloria 

II 134; — lumen II 75. 733; 

vitae lucisque parens I 747; 

vitae repertor II 405. 
cient sub nomine fatui — 

fratrem I 503. 
circa adv. I 158. 
circumcomplexa IV 82. 
circumlatrare IV 535. 
circumvolitare I 68. 
clamidem rubentem IV 644. 
clarere = manifestum esse II 

774. 
colaphus IV 567. 
comitari c. dat. II 693. IV 219. 
comitatibus addere nostris III 

305. 
commercia animae ponere III 

310. 
comparativi usus liberior: I 

198. II 191. III 355. IV 198. 

226. 404. 716. 
compita vitae I 513. 
complacet IV 406. 
complere c. duobus acc. IV 566. 
complerelegeml222; officium 
I 47; ordinem I 353; prae- 
cepta III 630. 
complet vox aera I 172. 
completor II 568. 
componere corpus IV 723 
membra III 84. IV 377 (po 
nere III 615); vitam IV 351 
flammas olivo IV 211. 
comprendere arva III 237 
imos III 613. — corde III 
334; cordis obsequio IV 56 
sensu I 190. 
compressit corde dolorem 1410 
conamine magno IV 700, 



concedo seq. acc. c. inf. I 210. 

II 181. 673; concessum est 

seg. inf. II 88. 103. 
concelebrare convivia IV 193; 

gaudia mira I 109; laudes 

I 117. 

concentibus sanctis IV 457. 
concurrere ordine saecli 1412; 

II 826; mandatis IV 784; 
concurrit tempus II 344. 

concussit corde pavorem I 14. 

conectit verbera flagri II 158. 

confinia summa leti et vitae 
IV 315. 

confusa luce III 228 ; — mente 
I 27. III 106. 

coniugationis formae rariores: 
iuturus I 58; hauriturus II 
251; dicere I 126; praegre- 
diere I 126; iaculabere 1388; 
comitabere I 557. II 23; ve- 
nerabere I 585; lucrabere III 
422; fateare IV 554; vestibat 

III 331; scibam IV 241; 
praeteriet IV 159; redimibit 
m 189; siet II 40; fuat IV 
163; sonavi IV 670; mergier 

I 349; — perf. -ere pro -erunt 
saepius. 

conscia soli surgenti I 224. 
conservus III 447. 
consortia flammae IV 73; 
poenae IV 666. 
constabilire mentem robustam 

II 759. 

consurgere in iras I 499. II 27. 
contagia sordida II 239. 
conventicula II 583. 
cophinus (cof.) III 90. 249. 
copia fructibus promendis III 

660. 
copula deest II 10. 397. III 

272. 320. 403. IV 187. 190. 

210. 535. 545. 554. 775. 
cordis inflati tumor III 618; 

c. devotio IV 40. 



INDEX II. 



111 



cornu salutis I 120. 

coronare fronde subnexa III 

637; c. fundum III 551; c. 

undas II 142. 
crimine cum nullo pacta 1139; 

c. sub nullo culpae I 162. 
crurum debile vulgus III 198. 
cubitalia incrementa I 640. 
culmen marmoreum templi I 

385. 

culmina vatum I 233. 
cumulatae plebis I 207; sortis 

IV 254. 
cura manibus lavandis III 136. 

daemoniorum princeps II 607. 
decerpere tempus IV 134. 
declinationis formae notabiles: 

itiner II 23. 433. IV 71; iteris 

I 243. 290. 318. 557. II 184. 

IV 766; gen. plur. in -um 

pro -orum: I[ 156 iuvencum; 

duum III 43; virum III 572. 

IV 706. 

decolor alter II 683. 
decuplatus III 436. 
deficere c. dativo II 130. 
defletio tristis IV 121; d. iugis 

IV 154. 
degenerare vero sensu II 723. 
dehiscere II 611. IV 703. 
demersit leto III 351. 
demortua corpora II 640. 
deprimere corpore terram IV 

489. 
depromere = dicere II 425 

(dicta). IV 459 (verba). IV 

348 (vocem). II 527. 737. III 3. 

467. IV 380. (promere II 825. 

III 134.) 

devotio cordis IV 40. 
dicare monitis auresque et 

facta I 717. 

dignatio sancta III 582. 
diluvii violentia IV 167. 
dimittere vitae IV 602. 



discludere duro corde III 162. 
discluserat terror sensum IV 

749. 
discurrit gloria praef. 11. 
discussio capitum I 144. 
discusso daemone III 193. 
discutere frena III 425. 
dispendia vocis I 46. 
disquirere I 631. II 664. 686. 

III 627. IV 606. 
dissolvere saecula IV 800. 
dissona lingua III 764. 
ditare I 102. II 320. 
diversa facta I 722. 
divinare voce IV 433. 
divulsio II 612. 
dubitata fides III 123. 
quis dubitet seq. acc. c. inf. 

II 493. 
duellum II 620. 

edere proprios fines I 148. 
evadere supplicia 1 329. 
ex te data munera II 133. 
exhinc I 130. 435. IV 494 (exin 

III 600. IV 457). 
exoptare seq. inf III 131. 
exorant inpendere II 323. 
exsuperabilis III 281. 
extima portio operis III 581. 

facundia IV 595. 
famoso nomine IV 601. 
farris copia I 344; fragmina 

III 82; germina II 779; in- 

sidiae III 246; semina III 4. 

— farra II 744. 807. III 239. 
fatigare diem I 582. 
feralia verba iuris I 532. 
festa iugalia III 752. 
festuca I 659. 
figere fidem II 648. 
fila vestis attingere III 130. 
flamen venti III 99. — flamina 

contraria III 124; currentia 

II 201. 



112 



INDEX II. 



flamen sanctam I 85. 
flamma ultima praef. 5. — 

flamma = poena I 502. III 

475; flammae (pro locis in- 

fernis) I 526. 530. IV 284. 
flammicomans IV 201. 
flammipedes quadriiugi II 546. 
flammivomus praef. 23. 
flatus = spiritus II 59. 194. 

197. 203. IV 796. — I 359. 

361. II 714. IV 49. 
flos iuventae I 216. 
fluentum stagnans I 451. 
fodi poena IV 304. 
foenora concedere I 598. 
formas superas rerum II 211. 
forsan I 33. III 616. IV 140. 
fragosa ventorum rabies III 229. 
fraus diurna I 654. 
frondosa umbra III 72. 
fulgentis regni sedes III 735. 
fundamen I 716. 720. 
fundere partum I 105. 
furibundus I 398. II 5. 
furta tororum III 505. 
futurum pro imperativo: I 388. 

557. 585. 663. II 23. III 505 s. 

IV 124. 569. 

gaudia terrae IV 32; ventris 
I 50. 

gaudia magna gaudere I 246. 

gaza III 499. 522. 546. 

gehenna I 707. 

generatio polluta rnalis II 695; 
g. saecli IV 159. 

genitali lege tororum III 485. 

genitalia arva IV 465; moenia 
I 236. 

genitor altithronus III 409; 
hominum I 674; magnus II 
310; noster I 567. 705. III 
154; rerum praef. 4; sublimis 
IV 134; summus I 390. II 
682. IV 383 ; supremus II 507. 

gerundii ablativus loco parti- 



cipii praes.: I 93. 491. 582. 

II 586. 721. 797. III 20. 201. 

IV 282. 488 (o correptum est 

exc. III 201. IV 488). 
glaucicomantis olivae III 623. 
glomerare II 721. III 581. 756. 

IV 158. 
glomeratio turbae vestrae II 

577. 
gracili voce 1 169; parteIV291. 
graminei tori III 84. 
gressibus annorum rapidis 

crescebat infans I 278. 

habitacula castelli III 625; 

cordis III 41; lustrata pueri 

I 245; mentis II 718; prae- 

parva I 154. 
haerere discipulis II 97 ; haeret 

immobile iussurn I 405. 
haurire fidem III 710; mira- 

cula membris I 75. 
hinc inde I 321. III 133. 493. 

IV 14. 667. 
horoma III 340*. 
horror spiceus II 799; spina- 

rum II 789. 
hortari seq. inf. IV 308. 

lesus cf. Christus. 
ignicolorus IV 155. 559. 
ignicomus III 1. IV 151. 
ilia aperire II 140. 
illis pro sibi vel ipsis III 371. 
imperare seq. infln. II 63; seq. 

acc. c. inf. III 65. 
implent fragrninis III 90. 
incendia belloram IV 99; 

mUndi praef. 21. 
in tantum IV 802; in solidum 

III 363. 
incipit ore I 327. 
inclementia mortis IV 26. 
incrementa I 640. II 753. 816, 

IV 233. 

increpitans praeconia I 420; 



INDEX II. 



113 



i. vetat 1 348; i. se tenere 
IV 619. 

indefessus IV 39. 

indubitata fides II 693. 

inducere tunicam IV 645. 

inexpletus II 416. 

infinitivi usus liberior: ardebat 
dimittere IV 602; causa est 
veniss,e IV 520; concurrunt 
visere IV 744; culpa occidisse 

III 688; curabis demere I 663; 
curat dedere III 214; current 
levare I 392.; datur sperare 

IV 425; dedit observare I 
187; — addere I 274; dimisit 
ponere II 671; fugitis dis- 
quirere II 686; incumbunt 
conquirere IV 543; insistit 
urgere IV 550; instat sumere 
III 594; laboras purgare I 
661; laborant foedare I 605; 
maneat progigni I 239; mens 
est dimittere III 726; misi 
succidere II 318; misit dis- 
quirere II 228 (expendere 
II 230); mitto aptare II 535; 
monstrat evadere I 329 ; pro- 
perat nectere I 383; pro- 
perant disperdere II 68; 
quiesce dubitare II 109; red- 
dit portare III 497; repetat 
sustollere IV 125; requiris 
prendere III 513; requirit 
mitti IV 608; sequitur dis- 
perdere II 374; subigit ad- 
cumulare III 42; superest 
deposcere II 428; — sperare 
II 515; urgebat suffigere IV 
656; urget revelli III 62; — 
persolvi III 448; veni dis- 
solvere I 483; — inmittere II 
498; — revocare II 360; vo- 
cabit accumbere I 757. 

infinitivus loco substantivi: 
voluisse tuum I 737; habi- 
tare II 47. 

Iuvencus 



infinitivus praes. pro inf. fut. 

I 66. 257. JII 345. 443. IV 734. 
infinitivus perf. pro inf. praes. 

II 86. III 481. 

infit I 57. 453. III 585. IV 245. 
inflexis genibus III 354. 
infremit accusatio IV 595. 
ingeminare I 111. IV 222. 
inhaerere tbalamis I 5. 
inhians nummis artem nume- 

rare vacabat II 157. 
inlaesus I 718. 
inlex malorum I 685. 
inlotis manibus III 175. 
inmiscere sese in auris I 42. 
innectere insidias I 431. 
inpostus I 478 (conpostus IV 

377; repostus IV 143). 
inrevocabilis praef. 4. I 39. 
inruere ad fluvium I 327. 
insinuare I 436. II 814. III 20. 

IV 797. 
instincta Deo vox I 276. 
intemerata salus II 355. 
intendere pectus durum erratis 

I 603. 
involvere puerum cunabula I 

156. 

iacere pro aegrotare I 768. III 

178. IV 313; pro obire IV 24. 
iactantia I 580. 
iubere c. dat. et inf. I 376. 

739. II 11. III 93. 624; seq. 

inf. II 97. 183; seq. ut II 145. 
iugi saeclo compouere vitam 

IV 351. 

labare III 135. 373. IV 500.. 

labenter IV 468. 

lactens III 652. 

laniatibus trucibus III 352. 

laqueare I 523. 

laqueos erroris III 12. 402. 

IV 730. 
larga voluntas II 180. 

8 



114 



INDEX II. 



largiftuus I 102. 

latebra II 15. 

latratibus urgent IV 14. 

lavacra I -311. 322. 347. 350. 

lavit flumine III 263. 

lectio scriptorum II 676 (678); 

vocis II 534. 
lepra I 734. II 519. IV 409. 
levata acies securis I 335. 
leves ministri genitoris IV 33. 
limen lucis III 314; mortis II 

343; limina lucis II 652; 

mortis IV 353; vitae IV 27. 
linquere curam I 650. 
liquor laetitiae II 132. 
livor I 366. III 21. IV 112. 
locusta I 324*. 
lolium II 798 ss. 
lucida sidera IV 470. 
lucifluus III 293. IV 119. 
ludus erat II 52. 
lumina mentis II 761; vitae 

IV 442. 733. 755. 
lunae cursus 1 446. III 359. 
luuaris gratia lucis IV 150. 
lurida lepra IV 409. — membra 

I 738. 
lustra ferarum I 364. 
lux Christi III 346 (lumina 

Chr. IV 148); 1. vitae II 640. 

III 15. IV 37. 
luxuriari IV 190. 

machaera I 212. IV 522. 
maculosus textus I 431. 
magnifico lumine terras com- 

ples III 272. 
mandare seq. inf. III 367. 
marinae greges I 430. 
marmoris undae I 424. 
meatus lucis IV 670. 
medio iteris I 243. IV 776; 

lucis III 332; noctis IV 207. 
medullis disruptis cuncta la- 

bentur II 613. 
mensatim III 214. 



mensuram portare I 658. 

messorum gaudia II 317. 

metae terrae IV 118. 

metrica et prosodiaca: 1) cor- 
reptio syllabae longae: adola- 
tio 1 702; repens I 744; 
coniibium II 276. III 47. IV 
16. 28 (conubium I 531. II 
127); macerans II 385; cla- 
more III 646. IV 391; clamo- 
ris III 648 (cett. locis clam.); 
facundia IV 595; liidibrium 
IV 643 (lud. 650); — potire- 
tur II 296; ibidem II 602. 

III 80; ploratus (acc. plur.) 

IV 585; alterius I 661. 663; 
illius I 127. 342. II 221. 
708. IV 747; istms III 377. 
401; unius I 407. 626. III 
413. 554. IV 25; de dblat. 
ger. cf. gerund. — 2) pro- 
ductio syllabae brevis: lepra 
I 734. II 519. IV 409; 
metris II 140; labat II 435. 
III 373. IV 500 (labat III 
135); 5bex II 769. IV 82. 386; 
circumlatrare IV 536; an III 
326. IV 528; latro IV 601. 
610. 613. 667 (latro IV 685); 
poterimus IV 681 (dederitis 
I 664); profanent II 576 (sed 
profanus). — littera h positio- 
nem efflcit:l301 Inhabitare (cf. 
I 26 Iohannem hunc, sed Jioc 
loco caesura quoqiie valet). — 
prod. syll. finalis ante st sp 
pr scr: I 112. 315. IV 53. 
225. 584. — prod. in caesura: 
praef. *25. 27. — 3) hiatus: 
I 272. 430. IV 14. 340. 427. 
— 4) nomina propria libe- 
riorem usum exhibent; vide 
Gralilaea, Iudas, Petrus, Sa- 
maritae, Simon, Zabulon. 

ministerium praebere I 770. 
miracula miscere II 39; movere 



INDEX II. 



115 



I 448; trahere I 43; volvere 

III 22. 
miracula rerum II 123. 639. 

III 116. 675. IV 402. 777. 
mira fides I 113. 
mirata virginis arte III 58. 
rniror, si II 107. 
miserainina panis IV 289. 
moderamen praef. 14. I 6. 185. 

493. 496. II 575. III 421. 
moenia fidei III 534. 
molare saxum III 405. 
molimen I 521. II 18. 171. 

308. 599. 
tantae molis spectacula III 326. 
monere (admonere) c. inf. I 

373. III 254. IV 209. 361. 
monstra tristia III 298; po- 

tentia IV 139. 
mox = paulo ante III 160; 

mox sumpsit, cecidit IV 21. 
multiflua verba I 582. 
munia I 744. IV 166. 
murra I 250. 
mussanti voce volutant III 24. 

natalis dies III 52. 
naturale bonum I 645*. 
nec prius — nisi III 337. 
nitefactus crinem olivo I 607. 
nomen regionis I 413; diversae 

gentis III 429; ruris IV 657. 

— pro nomine I 332. II 665. 

III 383. 546. IV 110. — in 
nomine panis III 242. — sine 
nomine III 68. 760. — no- 
mine venali sistere III 441. 

nomisma IV 10. 

noti regina II 707. 

novare plebem I 25. 

nullus pro nemo II 214. 266. 

IV 39. 

num — an III 326. 

numeralia distributiva pro car- 
dinalibus: I 103. 249. 281. III 
90. 316. IV 198. 426. 472. 548. 



obex II 769. IV 82. 385. 707. 
obsequio blando esse 1 564; 

obsequium ferre IV 714. 
odores (tura) I 10. 
olivetum IV 91. 458. 
olli I 399. 428. II 14. 134. 252. 

265. 412. III 110. 659. 703. IV 

525.— ollisIRlO. III677.IV29. 
olyrnpus astrifer III 225. 
omnigenas tribus IV 154. 
orae luminis I 106. II 342. III 

486. IV 760; — vitales II 707. 
orare cum inf. 1 228. II 727. 774. 
ordo saecli I 412. 489. II 826 

(saeclorum). IV 638. 656. — 

ab ordine dicta non solven- 

tur IV 162. 
osanna III 640. 647. 

pabula iustitiae I 459. 

pala ruralis I 342. 

palma = manus I 497. 551 
saepius. 

palpare I 701. 

palumba (C 1 ) I 196. 

pandere aures II 547. 812; 
mentem II 212. IV 564; mu- 
nus III 491; saecula vitalia 

II 292; visionem III 340. 
parens astrorum etc. I 118; 

perfectus I 572; vitae lucis- 

que I 747. 
parva fides III 244. 
pascba, ae I 285 etc. 
pater altithronus II 62; aeter- 

nus III 203; regnans II 552; 

rerum I 16; sublimis III 463; 

supremus I 173. 
pectora aperire II 610; coin- 

plere adloquiis II 321. — sub 

pectore ceti II 697; — hu- 

mano III 528. pectore robusto 

III 672; pectoris robusti III 
380. pectoris antra I 588. 

pecuscula vestra II 589. 
penetrare aedes I 767; in aedes 

8* 



116 



INDEX II. 



IV 181; aethram II 125; in 
animum II 792 ; per ardua 
IV 72; exordia II 186; habi- 
tacula cordis III 41; in li- 
mina IV 223; mentem I 115; 
templum I 197; undas flumi- 
nis I 354; viam I 682; in 
viscera II 722. 

pepli pendentia fila II 391. 

per vestrapectora sederell 674. 

percontare III 648. 679 (IV 577). 

perculsus corda dolore III 296. 

peresus tabe languoris I 440. 

perminimam partem III 583. 

permittere seq. inf. I 56. IV 
738; seq. acc. c. inf III 112. 

perosus passive III 481. 

perpete vita II 508 ; cura III 510. 

perplexis verbis condita II 824. 

perspector mentis II 274. 

pervolitare in cunctas terrae 
metas IV 117. 

pestis saevissima III 40. 

petere seq. inf IV 612; seq. 
acc. c. inf. III 159. 

petrae volumina IV 724 ; petrae 
inmotae fundamina I 720. 

piaclo inmundo maculare III 
168. 

plantisque prehensis IV 768. 

planus ille IV 731. 

plausum quatere IV 582. 

plebs I 13. IV 614. locis cet. 
plebes. 

ploratus amarus IV 585. 

plumea tuiba II 818. 

pollere nomine III 258; de no- 
mine II 245. 

pondus verbi I 303; verborum 
III 683; sermonis I 447. III 
765; vocis III 368. 

ponere commercia III 310; 
convivia III 614; fructum IV 
283; horam IV 496; membra 
III 615; se dominum IV 35. 

portae infernae III 281. 



portare ieiunia II 367. 
portio credendi III 375. 
posco c. inf. II 13. III 383. IV 

94; seq. acc. c. inf II 381. III 

63. 728. 
post inde I 177. III 396. 
praeblandus I 702. 
praecautus I 259. 
praeceler IV 22. 
praecelsus I 452. 478. III 196. 

IV 86; -sa merita III 514; 

-si nominis arx IV 61. 
praeclaro lumine II 482. 
praecipere seq. acc. c. inf I 18. 

III 440. 724. 739. IV 375; c. 

inf I 563. III 398. 473. III 768. 
praeconia salutis I 420; regni 

I 436. 
praedives III 437. 
praedulcia obsequia I 305. 
praefulgidus III 330. 
praegrata ieiunia I 604. 
praelargis opibus III 753. 
praemitis asinae III 635. 
praepandere viam III 532. 
praeparvus I 154. II 813. 
praepete curru III 265. 
praepulcher I 427. II 139. 
praesentia nostra adveniet III 

430. 
praesolidus I 422. 
praestupidus IV 199. 
praetexere III 636. 
praetumida mens I 580. 
praevalido robore cordis IV 

100. 
precato genitore III 85. IV 506. 
pressat facundia IV 595. 
presserunt terram III 335. 
pressit sua munera Christus 

III 32. 
pretiosus sanguis III 611. 
primaevo in flore I 30. 
pr5fanare II 576. 
in primitiis IV 108. 
profatur I 67. 201. II 179. 



INDEX II. 



117 



365. 757. 806. III 399. IV 52. 

484. 751. 
se promere IV 393. 573. 
promittitur c. inf. II 533. IV 

239. 732. 
prophetare IV 569. 
ad proxima alimenta III 211. 
pugnare Deo IV 562. 
pulcher labor II 315; -ri cibi 

II 303; -ra facultas I 573; 

fides II 340; seges II 752; 

fides II 340; vina II 150. 
pulcherrima tellus 1457; vir- 

tus III 542. — iussa I 434; 

rura III 176. 
pulsare caelum I 266. III 172; 

— verbis III 142. 
putealia pocula II 257. 

quadrifidus mundi axis IV 158. 
quatere corda IV 710; linguas 

IV 576. 
quis = quibus I 236. 312. 441. 

II 374. III 583. 718. IV 75. 

153. 232. 254. 544. 721. 
quisquam in enuntiato posit. 

II 573. 626. 
quisque = quicumque I 715. 

II 202. 619. 621. 776. III 400. 
490. 616. IV 180. = aliquis 

III 614. — non == nemo III 
186. 

quistis II 672; queunt III 310; 

queat III 526. IV 115. queamus 

1 124. 
quod pro acc. c. inf. I 192. 

238. 300. 713. II 291. 327. 

389. 550 (?). III 35. 38. 152. 

245. 248. 262. IV 468. 546. 

766. — quod post haut dubium 

est II 180. 
quoniam pro acc. c. inf. I 379. 

IV 731. 

rapidus aestus II 247; sol IV 
586; -a mens I 40; vita I 513. 



rapuit mortem IV 631. 
recidiva in lumina vitae IV 345. 
recurrit dictam II 767; -unt 

omnia vera I 180. 
recursus I 765. II 332. IV 734. 

759. 
redimire honore IV 189 ; radiis 

salutis III 294. 
rediviva dextra II 594; -um 

corpus II 660. 
reflectere Dominum II 704. 
remeare I 82. 286. 748. II 332. 

343. III 206. IV 324. 734. 760. 
renidere I 205. 
reparatio vitae IV 31. 349. 
repedare I 104. 223. II 75. III 

195. IV 494. 
repertor caeli terraeque I 35; 

vitae II 405; lucis vitaeque 

IV 479. 
retractare (tadelri) II 85. 
revirescere II 203 (C 1 revi- 

vescere). 
revolvere vitam II 192. 
rigare lacte IV 128. 
risus occultus II 351. III 153. 
robur fidei III 119. 277. IV 

383 (robora f. III 191.); 

— saxi III 279. 
robusta mens II 758 ; robustum 

pectus III 380. 672. 
rogare seq. inf II 35. IV 605. 

720. 
rogare pro adorare III 125. 
rogitare seq. inf. IV 212. 
roseum iubar III 1. 
ructans varii sermonis imago 

II 828. 
ruentes mentis languore II 4. 
rupitque hanc pectore vocem 

IV 366. 
ruralia arva I 324*; ruralis 

pala I 343. 

sabbata II 565. 576. 581. 587. 
IV 130. 



118 



INDEX II. 



saecli generatio IV 159; lucra 

III 308; pax IV 805; pene- 
tralia II 543; violentia II 463. 
— saeclo debita III 348. — 
saeclorum series I 308; tem- 
pora III 232. 

saepta viarum III 715. 

salutifer IV 365. 

salvator I 769. II 247. III 192. 

IV 51. 537. 
sancta fides II 438. 
sanctificare I 591. IV 450. 
sanctificus auctor carminis 

(Spiritus) praef. 25. 
saties III 216. 

satis est seq. coniunct. I 748. 
saxea corda III 474. 
scripto edicere nomen I 112. 
scrutator occulti cordis I 579. 
se iudice II 643. se reddet 

lumen II 411. 
secrete III 205. secretimlll420. 
semiputatus III 694. 
septemplex caelum I 356. 
serere sancta praeconia I 435. 
serta aeternae vitae IV 116. 
serus pro sero II 829. 
servator II 243. 256. 327. 382. 

III 17. 195 (s. iusti I 2). 
si = num III 434. 593. IV 354. 

554. — si omiss*. III 687. 
sinapi II 813. III 376. 
sino c. dat. et. inf. II 24. 64. 
sinuamen I 87. III 56. 
sinuatur puteus II 259. 
sinuosa volumina lini I 423. 
sinus cophinorum III 90. 
soeiabile vinclum IV 18. 
solium caeli I 17. 
solvere linguam per verbal 144. 
solvitur virgo novo fetu com- 

pleta I 155. 
sonipes effrenus I 688. 
sonora vox II 417. 
soporata nocte III 97. 
species animae I 312. 



e speculis II 69. IV 713. 725. 

spiraculum I 115. 

spiramen I 215. 341. IV 796. 

spongus IV 694. 

spontaneus I 652. 703. 

sporta III 217. 252. 

stabunt rebus signa futuris II 

696. 
stamen saetarum Itl 392. 
stramen lecti IV 174. 
strata (subst.) I 290. 315. II 

535. III 462. 636. 655. 
strata tororum III 621. IV 176. 
stratumque tuum referto II 90. 
strepere loquellam IV 579. 
strictura dura II 783. 
struere convivia III 53. 
suadere c. accus. I 686. c. inf. 

II 121. III 78. 

se subdere alto sceleri IV 427. 
subigant haec pascua porci 

II 60. 
sublimare honore III 145. 
substantia animae II 522*; 

arboris III 668; credendi II 

675; panis I 380. 595; parva 

IV 255; salis I 474; suci II 

745; vocis II 418. 
succedere pro I 333. 
sulcare flammis auras I 244. 
summa dies I 706; summo 

gustu IV 659. 
superfluus III 249. 
superincrepitare II 161. 
ad superos II 642. 

tanti = tot III 249. IV 399. 

535. 
tantum ne II 624. 
temnenda mandata (= quae 

temnuntur) I 98. cf. volvenda 

dies I 106. 
tempore capti I 667. 
temptamina IV 108. 
ter dena pondera argenti IV 
426. 



INDEX II. 



119 



terga liquidi profundi III 257; 

ruris I 698. II 426; soli I 635 ; 

terrae II 802. III 212. 
terrenus = mundanus I 650. 

II 196. 681. III 175. 
terrestria II 209. IV 804. 
terrificus IV 157. 
testatio praesens II 669. 
texerunt corpore terram I 248. 
tonans = Deus II 795. IV 553. 

671. 785. 
tota per oppida I 147. 
tractare curam talenti IV 230; 

oculis lumen I 319; pocula 

IV 659. 
tractus aeris IV 104. 
trahere animum per gaudia I 

94; promissal308;risuIII153. 
transigere horam IV 689; lu- 

dibria IV 650. 
transvolvere III 378. 
tremefacta pavore (corpora) I 

161. 
trinus III 327. 484. IV 670. 734. 
triticeus nitor II 805. 
tropaeum III 342. 640. 
tunc dehinc I 52; tunc inde 

II 137. III 93. 
turbo II 221. 368. 545. III 266. 

IV 541. 

ubi c. plusquamp. III 556, 560. 
ullus = aliquis III 404. 
umbra mortis I 417 (caligo 

m. I 681); carceris I 409. II 

510. 
umbracula ficus II 115. III 655. 
undisonus III 390. 

vacuum est III 246. 
vaecors vulgus IV 673. 
vaesana rabies I 404. 
vaesania III 172. IV 668. 
vectare I 273. 
velamina I 323. IV 702. 748. 



velivolum mare II 11. 
venenati passus II 715. 
veneniferi serpentis propago 

II 631. 

venenum I 386. 404. 447. II 

718. III 369. IV 437. 
venerabile templum II 166. 
venire in verba I 17. — ve- 

nient soluta III 287. 
ventosa per aequora I 689. 
veroum omissum III 550. 737. 

IV 227. 
vergentibus annis I 8. 
viare I 126. II 359. III 209. 
vigore stabili sensus II 777. 
vincla laboris III 696; vincula 

thalamorum II 277. III 737 

(IV 21). 
viperea gens I 328. 
virginea tecta I 55. 
virgo lectissima I 69. 
viror 11 816. III 638. 
virtus furoris II 46. 
vis livida I 384; horrida III 8. 

IV 721; tetra I 547. 
viscus I 90. 
vita perennis III 309. 547; 

perpetua III 502. 
vitalia dicta II 547. 725; gesta 

praef. 19; saecula II 292; 

verba II 452. III 255. -les 

orae II 707. 
vitreae undae I 354. 
vivificus IV 796. 
vocitare I 26. 72. 110. IV 693. 
volentes pro adv. IV 773. 
volucris anima IV 371. 
volumina cordis I 213; lini I 

423; petrae IV 724. 
volutat dicta I 95. 
votum laetum IV 208; regale 

III 739; vota sponsalia IV 
200; sponsi II 366. 

vulgus masc. IV 611. 



-<••- 



V 



Perlag von !£♦(&♦ t&EUfrttEr in fceip^ig. 
eutfcfye Spracfy- unb Stillebre. Von profeffor 

"pv„ /JV lT^rttff» €me 2tnleitung 3um tidjtigen Oerftdnbnis unb (Sebraitdj 
1-Jl. W. ^VtlJt. un f C rer lUutterfpradjc. 3n Ccimr>anb gebunben </& 2 . — 
Seine Jlufgabe tjat ber Derfaffer in gerabe^u Dortrefflidjer tDetfe geloft. Das 
t3udj fjat beit grofjen t?or3ug oor anbent dtjnlidjer 2trt, ba% es nidjt bas ©efutjl ber 

(Dbe erroecf t, fonbcrn t>on ber crften bis iur Iefeten Seite inrerefftert Den 3rceiten 

tEeil bes Sudjes bilbet eine ausge3eid?nete ^Sttlletjre", tti ber ,,burdj Hegel unb t>or= 
bilb" geroirft roerben foll. Sdjon aUem biefe ,,£>orbilber" folltcn eincn Deranlaffeti, 

fidj bas 23udj anjufdjaffctt Pes Derfaffers tt?unfdj, bafj bas 3udj fidj 

redjt otele ^reunbe erroerben moge, roirb oljne 3tx>etfel in OZrfdllung aetjen. 

(Htjeinifdje Sldtter, ^eff XII. $01..) 

^^antes (56ttlicr/e Komobie v. paul pocr/fyammer, 

^K. 9 in beutfdjen Stan^en frei bearbeitet. tTHt t3udjfdjmucf uon f?. £>ogeIer= 
"^^-^ tDorpsroebe, einem HantesSilb nadj ©iotto oon €. t3urnanb unb \0 Sfi^^en. 
©efjeftet JC6.—, in.CDriginalbanb geb. Ji.7.50. «-^»»;-»».-»-»*-»;-»-**»»^»^- 
,,. . . p. oerfugt iiber cin entfdjicbenes poetifdjes ©eftattungsDCrmogen : er be= 
tjerrfdjt bie Spradje in feltenem tTCafje; er tjat ein feines ©efubl fiir bie Sdjontjetten 
bes (Drigittals, bie er ftdj nidjt cntgeljen Iafjt; er mifrbraudjt bie ^retfjeit nidjt, toeldje 
man einer Uberfehung in gebunbcner Hebe immertjin roirb 3ubilligen miiffcn, fudjt 
Dielmetjr ber Uorlage fo natje als moglidj 3U fomnten: idj benfe, bamit ift aus= 
gefprodjen, ba% er bie Bebingungen erfiiUt, roeldje matt an einen ,,Searbeiter" bes 
unfterblidjen ©ebidjtes ftellen mufj. ttiemanb fann ernftlidjer als ber Keferent feinem 
ltnternetjmen beften €rfoIg unb fYtnpattjifdje 2tufnaljme bei unferer gebilbeten £eferroelt 
rounfdjen. ..." ($ran3 £aoer Kraus i. b. £itt. Kunbfdjau $01,, Itr. 4.) 

/TZeiftlid?es unb tPeltlicr/es aus 6em tarfifd?- 
V_y griecr/ifcr/en (Drient. Selbfterlebtes xxnb Selbft= 
gefefjenes t>on ' tyinrid? (Sei^er. ™ a tZ KSUn 5 & 

triardjen oott Konftantinopel , in Cidjtbrucf ttnb \2 ^eidjnungen im £ert. 8. ©e= 
fdjmacfuoU getjeftet Jl. 5. — , gebunben Jl. 6. — . *«*-»-*r^*--^^^-» ! ^»^-« t «. 
,,prof. ©el^er fennt bett ©rient, fcine Spxadien unb (Sefdjidjte. ITas er bietet, 
ift rollig perfonlidj €rforfdjtes. €r totll bcn £efcr in bas djriftlidje Konftantinopel 
cinfiibren, irt bie tDelt ber 0rttjoboren, ber ©riedjen unb Krmenier. Die erfte ^dlfte 
feines Sndjes befdjdftigt fidj mit Kirdjenfragen , bie ja freilidj am Sosporus 3ugleidj 
nationale ^ragcn fmb, bie 3t»cite ^dlfte, Ijodjintereffant, beljanbelt politifdj imb menfdj= 
Itdj bie Curfen, ©riedjen , fpanifdjen 3uben unb Krmenier. ttlan lernt aus biefeu 
Sfi33ett fetjr niel. 3dj ertudltne befonbers bie 2lusfittjrung uber ben €influt5 r>on 
muljamebanifierten Cljriften auf bas Curfenlum unb bie DarfteUung bcr 2tusftdjten 
bcs roeftlidjen unb fleinaftatifdjen ©riedjentums. .ReHgionsgefdjidjte, ptjilologie unb 
Politif geroinnen burdj ©el3crs fein unb frei gefdjrtebene piaubereicn. Kusftattung 
9 ut -" (Dte ^tlfe, ^OO, Itr. 50.) 

rbeit unb H^yt^mus, Von prof. Dr. Karl 

^tid)er Dritte, ftarr Dermefjrte Jtuflage. ©etjeftet M. 7. — \ ge= 

^*- 4 -* fdjmarfpoU gebunben JC 8.— . •^.•^•.-«.•^•^-«.-•..•Z», 
,,. . . J)ie abrige ©emeinbe allgcmein ©ebilbeter, rcteldje ttidjt blofj biefe ober 
lene <Em3eIf|eit ber in bcr Biidjerfdjen ^rbeit entljaltenen roiffenfdjaftlidjen <£rrungen= 
fdjaften intereffiert , fonb„ern bie ftd? fiir bie ©efamtbeit bes f elbftdnbigen 
unb wettgreifeuben Uberblicfs abcr ben oicl oerj djlungenen §uf ammen^ 
^ang oon Krbeit unb HtjTttjmus aufridjtig frcucn barf, roirb mcincs 
«radjtens bem berodtjrten tforfdjer audj bafflr befonbers banfbar fein, ba% er iljr 
etnen roertoollen Beitrag 3U einer £etjre gelicfert fjat, roeldje bie cbelfien ©enuffe 
m unferm armen tTtenfdjenleben oermittelt, ndmlictj 3ur£etjreD0n berbenfenben 

rr°^ a rl tMn9 ' nid?t bI °^ welierfdtutternber €rcigniffe y fonbern audj 
aUtdglidjer, auf Sdjritt unb Critt uns bcgegnenber ©ef djetjniff e." 

(©. d, ttlayr in ber Beilage 3« 2tUg, gtg.) 



51 



SBerlag, fcon 8. ®. Xettftner in Set&aig. 



$us %tut unb ©ftjteftHt. 



60 



en 



aU 



,-gemt 
(^ebiett 



PT 



'H 



in SBanbdjen oon 1' ' -160 ©etten §aje «ft 1. -, in gefc^tn« -m tetnbanb ju Ji. 1 .25. 

^ebeS 58anbd)en ift in ftdj abgefd)Iofi"cn unb eu ., .rtn tauftid). 

9H3 iDZiHooUe&, nii&ftd^ ©efdjenf empfetjien ficf) befonber£: 

5 5»itnbd)en, nadj 2Bat)I, nebunben, in (jefdjtnatttoottettt batterliafien ©efd)enffafta)cn, 
baB firfi jum «nfftetten toie Sluffiangcn eianet, jttttt qjretfe bon M. 6.50. 

• 93ejonber3 jjeie.it emftfofylett: 



$coflraJ»fjifd)C SBiuIiotljef. 

$irdjf)off, 9Renfd) unb ©rbe. 
ftanfon, SJieereSforfd). unb STJteereSleben. 
®untf)er, (Sefdjidjte beS ,8eitalter3 ber 

©ntbectungen. 
©djeincr, ®ex 58au be3 SHkltattS. 
SSeife, 5£>ie beutfdjen 58olt3ftamme unb 

SanbfBjaften. 
,t>aff ert, 3>ie $oIarforfcf)Uttfl. 

%^\W muotw. 

©d)etb, SDte SJietatte. 
SJSebbittg, 5Da§ ©tfeufjuttentoefen. 
9JterdeI, Sngenteurtedmit ber 9teusett. 
Saunfjarbt, 2tm faufenben SKJebftuf)! 

ber B^it. 
SBatet, 2Sarmetraftmafd)inen. 
©djeffer, SJtttroffope. 

ftaturtoiffenfdiaftlidje 93iMiot$cf. 

58 1 o d) m a nn , Suft, SBaffer, Sidjt u.SBarme. 
©raefc, 5Ba§ Sid)t uub bie garben. 
© cf ft e i n , Samfef groif d)en SJtettfd) unb 5£ier. 

Saacte, S8au unb Seben beS 5tiere§. 
iefenl)agen, Unfere roidrtigften 
Jhtlturpflanjen. 
Stuerbacfj, 2)te ©runbbegrtffe ber md> 

bemen SJtattrrletjre. 
.freffe, 9lbftammungSleI)rc unb 5&arroini§> 
mu8. 

Seutfdje 99iBtiott)ef. 

SBJeife, 2)te beutfdjen 58oIt3ftamme unb 

Sanbfd)aften. 
Dtto, 5S)a3 beutfd)e§anblt)ert. 
S8ruinier, 2)a8 beutfdje 58olf3lieb. 
Soening, 5Sie beutfd)e 3teid)§oerfaffung. 



9Kattt)aei, 5Deutfd)e SBaututtfr. 
§eil, 5Deutfd)e ©tabtc unb SBiirger (im 
9JtttteIaIter. 

Mebijinifttje Sifiliottjcf. 

SBiernatfi, 9Jtoberne Jfjeitrciffenfdjaft. 
SBudjner, ®efunbf)eit3Ief)re. 
©ad)S, 5Der menfd)Itd)e Sorper. 
ftanber, SetoeSiibungcn. 
gren^el, ©rnaf-rung unb 58olt3 
naf)rung§mittel. 

MfSniirtfdjafilidje SBiufiotoef. 

5K e t) e r , (Sojtale SSeroegungen u. Xfjeorien 
S d tj , 58ertef)rgeutroictefung in 5£>eutfd)Ianb. 
Unolb, Slufgaben unb giele be§ 9Jtenfd}en> 

IebenS. 
Dtto, 5£>a3 beutfd)e ©anbroerf. 
Soening, SReidjSberfaffung. 
©rttber, 5Beutfd)eS 2Birtfd)aft«Iebcu. 

$a»apa,ifd)e 93ibliott)cf. 

gicgler, Sttlgemeine SBabagogtt 

Un o Ib , Slufgaben unbSiele be§ 9Renfd)en- 

IebenS. 
fireibig, 5Die fttnf 6inne beS 9Kenfd)en. 
ganoer, SeibeSubungen. 
fJtefjmle 2)ie ©eele be§ 9Renfd)en. 
^itltie, 5t)ie 35r)tIofo^t)te ber Gkgenmart 

in 5Deutfd)Ianb. 

ftuttur^iflorif^e «ioliotijef. 

SCBetf e, @d)rift. unb 58uc^roefen. 
5Seife, 5Die beutfd)en 58oIt^ftamme unb 

Sanbfdjaften. 
©oben, «paldftina. 
Dtto, 5£)a3 beutfd)e ^anbmert 
5)ERattf)aet, 5£)ie beutfdje 58autunft. 
© d) to e m e r , fjteftauration unb SJteootution. 



%ttf ©ttufi| ttttSftt|rIii§e ittttflrierte gJrof^iefte tttttfonft tttto ^oftfrei.